Şer'iyye sicillerine göre XIX. yüzyılda Varna kazası (1830-1878)

Şehirlerin kurulması, gelişmesi ve tarih sahnesinden silinmesi devletlerin varlığı, ekonomik durumu, güçlü oluşu ve yıkılışı ile alakalıdır. Ancak Varna gibi önemli jeopolitik konuma sahip ticari merkez olan deniz kentleri varlıklarını yüzyıllarca korumayı başarabilmiştir. Devletlerin güçlü olduğu zamanlarda bu şehirlerin ekonomisi gelişmiş, refah seviyesi ve nüfusu artmıştır. Söz konusu şehirler, devlet zayıfladığında yeteri kadar korunamadığından işgallere, kuşatmalara, sürgünlere ve göçlere maruz kalmış, kötü duruma düşmüş olsalar bile, varlıklarını yine de devam ettirmişlerdir. Tarihi süreç içinde deniz başkenti olarak addedilen Varna, bunun hem avantajı hem de dezavantajlarını yaşamış ve hem teknolojik hem de ekonomik olarak zamanın ilerisinde bir şehir hayatı ve düzenine sahip olmuştur. Yüzyılarca savaşların ve göçlerin etkisiyle Varna nüfusunda değişimler olmuştur. Osmanlı Devleti hâkimiyetinde Kazak saldırıları dışında yüzyıllarca barış ve güven içinde kalan Varna, 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı'nda yerle bir edilmiş, sonrasında devlet eliyle yeniden inşa edilmiştir. 1856 Kırım Savaşı'nda müttefik ordulara merkezlik etmiştir. Bu savaş sonrasında devasa boyutlara ulaşan göçlerin merkezinden biri olmuştur. Şehir hem savaşlar hem de aynı sırada büyük göçlerle birlikte salgınlarla da mücadele etmiştir. Balkanlarda uluslararası bir ticaret merkezi olan Varna, herşeye rağmen Osmanlı kurumları ve devletin varlığı ile ticari ve sosyo-ekonomik varlığını devam ettirmiştir. 1878 Osmanlı-Rus savaşından sonra Berlin Antlaşmasıyla, Bulgar Prensliği'ne bırakıldığı zamana kadar da Müslüman nüfusun hâkim olduğu bir Osmanlı şehri olmuştur.