Şeyhulislam Muhammed Esad bin İbrahim el-Alaiyye er-Rumi'nin (Ö. 1166 H.) 'İtbaku'l-Etbak' adlı eseri, tahkik ve inceleme

Araştırmamıza esas aldığımız kitap, dinî, siyasî ve toplumsal sınıflara yönelik sert eleştiriler içeren el yazması bir eserdir. Siyasî iktidarı ve onun zulmünü ele almaktadır. Özellikle, dünyevî zevk ve menfaatlere ulaşmak için mesleklerini kötüye kullanan, adaleti ve zayıf insanları kullanarak rüşvet alan hakimleri çok sert bir dille eleştirmektedir. Dini otoriteyi ise daha büyük bir şiddetle eleştirmektedir.. Şeyhlere ve kötü Alimlere tam bir eleştiri seferberliği ilan etmiş gibidir. Çünkü onlar, din kivesine bürünerek merhamet elbisesini çıkarmışlar, şeytanların istek ve arzularına uymuşlar, kötülüklere ve lezzetlere dalmışlar, helalleri çiğnemişler, yetim malını yemişlerdir. Bütün bunları din kisvesine bürünerek yapmışlardır. Eserin müellifi aynı zamanda, kibir, cimrilik, mala aşırı düşkünlük, doktorların bozulması gibi toplumsal hastalıklara da değinmektedir. Bütün bunlarla beraber, sadece kötü yönleri ele almıyor, aynı zamanda sâlih ve rabbani alimleri de methetmektedir. Cömertliği, keremi, ahiret için hazırlık yapmayı tavsiye etmekte, ahirete ve salih amellere teşvik etmektedir. Bu konuda onun Kuran ayetlerine ve Arap darbımesellerine olan ilgisi her şeyin üstündedir. Yazarın üslubuna gelince, makalelerinde en önemli yöntemlerinden biri kinaye ve telmih sanatıdır. Bu sayede okuyucu, yazarın kastettiği şiir ve beyitleri verilmediği halde hemen anlayabilmektedir. Hz. Peygamberin hadislerini de rivayet edilmeden hatırlamaktadır. Çok ince bazı göndermeler ile Arap efsaneleri de okuyucaya hatırlatılmaktadır. / Aynı şekilde yazarın, Arap lehçelerine, kelimelerin zıt kullanışlarına, yabancı veya arapçalaştırılmış kelimelere… verdiği önem de açıkça görülmektedir. Bu açıdan dikkatleri en çok çeken husus ise Cevheri, Sağani ve diğer dilbilimcilerin dahi ihmal ettiği bazı lafızları kullanıyor olmasıdır. Bu el yazması eser, ilk Arap dilbilimcilerle aynı üslubu taşıyor. Makalelerdeki yöntemi, ilk anda okuyucuya kendini kötü hissettiriyor. Çünkü temel kaynaklara ve sözlüklere başvurmadan hiçbir cümleyi anlaşılmamaktadır. Bu eserin bize kazandırdığı şeylerden birisi de Kuran Dilini ihmal etmemiz sebebiyle içine düştüğümüz gerileme ve zayıflığı hissettirmesidir. Anahtar Kelimeler: Arap Dili. İtbakul Etbak. Makaleler. Şeyhülislam. El-Alaiyye (Alanyalı)