Seyyid Kasımî'nin destanlarının metin, aktarım ve dil incelemesi (Ses ve şekil bilgisi)

ÖZET Özbekistan SSR Fenler Akademisinin Hamid Süleymanov ismindeki El yazmalar Enstitüsü araştırmacıları ve Türk Cumhuriyetlerindeki el yazma vakıfları, bir çok araştırma yapmışlardır. Bu araştırmalar sonucunda Hafiz Harezmî, Mirza Kamran, Azferî, Dide, Fangî, Külfet gibi Batı sahasında pek iyi bilinmeyen bir çok şair ve edip ortaya çıkar. İşte Seyyid Kasımî de bunlardan biridir. Özbek Türkçesi ile Çağatay Türkçesi ses uyumları bakımından birbirinden farklıdır. Özbek Türkçesinde kalınlık - incelik uyumu bulunmamasına karşın (isbâtini...) Çağatay Türkçesinde bu uyum çok sağlamdır: bağla... Özbek Türkçesinde düzlük - yuvarlaklık uyumu bulunmamasına karşın, (örmiş...) Çağatay Türkçesinde bu uyum kısmen vardır: yigitge..., könglin... Destan metinleri Çağatay Türkçesiyle kaleme alınmasına karşın metinde Oğuz ve Kıpçak Türkçesinin de dil özellikleri görülür. Doğu ve Kuzey Türkçesinde kullanılan "bol" fiili, "ol" şeklinde de kullanılır. Çalışma metnimizde ismin yönelme durumu olan "+ga, +ge, +ğa, +ka, +ke" biçimlerinin yanı sıra +a, +e'li kullanımlar da vardır. Kıpçak Türkçesinin öğrenilen geçmiş zaman eki olan "-(ı)p, ~(i)p" "boluptur, beriptür..." gibi örneklerde kendini gösterir. Metinde ismin belirtme durumu olan "+nı, +ni" şeklinin yam sıra "+ı, +i" şekline de rastlanmaktadır, "devleti, sözimi..."(bakınız ses bilgisi bölümü) Çağatay Türkçesinin Batı Türkçesiyle birleşme eğiliminde olduğu görülür. Özellikle "ğ" sesinin çokça kullanılması, bu sesin düşme eğiliminde olduğunu gösterir: Cemğa, Feridunğa... Yine "e" sesinin çokça kullanılması bu sesin "i" sesine dönüşme eğiliminde olduğunu gösterir: eseng, ese... Günümüz Özbekçesinde bu seslerin korunması düşündürücüdür. Dilin doğal gelişme sürecinde, kısa bir süre içinde "ğ" sesinin düşeceği, "e" sesinin de "i" sesine dönüşerek Batı Türkçesiyle oldukça yakınlaşacağı açıktır.