Sınırları aşmak: Türk modernleşmesi bağlamında kadın karakterlerin kocalarını aldattığı romanlar üzerine bir inceleme

Bu çalışmada Osmanlı-Türk edebiyatında Müslüman kadın karakterlerin kocalarını aldatmalarının merkezî bir yer tuttuğu romanlar incelenmiştir. Tezde evlilik cinsel birleşmenin yalnızca eşler arasında gerçekleşeceğini güvence altına alan bir sözleşme ve aldatma, bu sözleşmenin belirlediği sınır(lar)ı aşma anlamında ele alınmıştır. Buna göre tezin odağında Halit Ziya Uşaklıgil'in Aşk-ı Memnu (1900), Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın Sevda Peşinde (1910), Ercüment Ekrem Talu'nun Sabir Efendi'nin Gelini (1921), Salâhaddin Enis Atabeyoğlu'nun Zaniyeler (1924) ve Adalet Ağaoğlu'nun Ölmeye Yatmak (1973) romanları yer almaktadır. Tezde farklı tarihsel koşullarda yazılan bu romanlar, kocasını aldatan kadın karaktere yöneltilen tutum, aldatmanın nedenleri ve sonuçları açısından ele alınmış ve modernleşme süreçlerine koşut olarak bunların bir romandan ötekine farklılık gösterip göstermediği tartışılmıştır. Tezin ilk bölümünde Halit Ziya Uşaklıgil'in Aşk-ı Memnu ve Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın Sevda Peşinde romanları irdelenmiştir. Romancılık anlayışı bakımından birbirlerinden farklı tutumlar benimseyen bu iki yazarın, kadın aldatmasını benzer bir yaklaşımla ele aldıkları gösterilmiştir. Buna göre, her iki romanda kadın karakter karşısında değişken bir tutum söz konusudur. Başlangıçta kadın karakterlerin kocalarını aldatmalarının haklı gerekçeleri olduğunu gösterme, dolayısıyla onlara karşı bir anlayış uyandırma çabası dikkati çekerken, aldatmanın gerçekleşmesinden sonra kadın karakterlerin olumsuzlandığı görülür. Romanın sonunda cezalandırmanın gerçekleşmesiyle bu olumsuz tutum sona erer ve kadın karakterler "kader kurbanları" olarak konumlandırılır. Tezin ikinci bölümüde Ercüment Ekrem Talu'nun Sabir Efendi'nin Gelini, Salâhaddin Enis Atabeyoğlu'nun Zaniyeler ve Adalet Ağaoğlu'nun Ölmeye Yatmak romanları irdelenmiştir. Tezin ilk bölümünde incelenen romanlarda aldatmanın insan doğasına atfedilen gerekçelerle ilişkilendirilmesine karşılık, bu bölümde incelenen romanlarda kültürel gerekçelerle ilişkilendirildiği gösterilmiştir. Böylece imparatorluktan modern-ulus devlete geçişte, kadın aldatmasının ele alınış biçiminde bir dönüşüm olduğu vurgulanmıştır. Tezin üçüncü bölümünde, aldatma üçgeninde yer alan erkek karakterler üzerinde durulmuştur. Kocasını aldatan kadın karakterlerin değişen konumlarına karşılık, aldatılan koca imgesinde bir sürekliliğin olduğu saptanmıştır. Buna göre tezde ele alınan romanlarda aldatılan kocalar, daima karılarının kendilerini aldatmalarına yol açacak bir zafiyet içinde kurgulanmaktadırlar. Karılarının birlikte olduğu öteki erkekler ise onların bu zafiyetlerini, olumsuz yönlerini daha da görünür kılmaya aracılık ederler. Bu bağlamda aldatılan koca ve öteki erkek imgeleri, R. W. Connell'in "hegemonik erkeklik" kavramı çerçevesinde değerlendirilmiştir.