Sokoto Devletinin kurucusu Osman b. Fûdî döneminde Arap dili

Sahrâaltı Afrika ülkelerinden Nijerya'da yaygın olarak Arap diline rastlanmaktadır. Bu çalışma Arap Yarımadasına uzak olmasına rağmen yerel dillerden farklı, yeni bir dil konumundaki Arap dilinin Nijerya'da kullanılır ve anlaşılır bir dil olmasının nasıl gerçekleştiği sorusuna çözüm aramaktadır. Bu bağlamda Nijerya tarihindeki Sokoto Devleti döneminde (1812-1903) bilhassa kurucusu Osman b. Fûdî (öl. 1817) döneminde Arapçanın revaç bulduğu tespit edilmiştir. Sokoto Devletinin ilk dönemlerindeki Arapçanın durumunu ele almak Nijerya'da kullanılan Arapçanın varlığını tarihsel düzlemde anlaşılabilir bir zemine oturtacaktır. Dolayısıyla bu çalışma ile söz konusu devlette Arap dilinin yerleşme ve gelişime serüveni ele alınmıştır. Bu çerçevede öncelikle Sokoto Devleti tarihî, ilmî, coğrafi ve etnik yönleriyle deskriptif yönteme dayalı olarak incelenmiştir. Hevsâ bölgesindeki toplumsal yapılar analiz edilerek Arap dilinin yayılmasında etkili olan unsurların izleri sürülmüştür. Osman b. Fûdî ve Osman b. Fûdî döneminde Arapçanın durumu, Arapça eğitimi, yazılan eserler ve Arapçanın yerel dillere etkisi incelenmiştir. Arap dili yönünden incelediğimiz metinlerde veri analizi yöntemi kullanılmıştır. Sokoto Devletinin kuruluş döneminde Arap dili ile yazılan yüzlerce eserin içeriğinin İslâm eğitimi ve ahlakının etrafında şekillendiği tespit edilmiştir. Benzer şekilde medrese ve kurumlarda Arap dili eğitimi yanında Kur'ân öğretimi, kelâm, fıkıh, hadis gibi İslâm ilimlerine öncelik verilmiştir. Bu noktadan hareketle Sokoto Devletinde Arap dilinin yayılması Müslümanların İslâm ilimlerini öğrenme, öğretme ve yaşama çabaları ile açıklanabilmektedir. Arap dili, bu bölgede yaşayan yerlilerde ilmî seviyeyi yükseltmiş ve eğitimde kurumsallaşmayı sağlamıştır. Bölge âlimlerine asırlardır nesilden nesile zenginleşerek aktarılan İslâm literatürünün anahtarını sunmuştur. Anadolu ve Kuzey Afrika coğrafyalarında dilleri ve kültürleri farklı olan Müslümanlarda olduğu gibi Sokoto Devletinde de Arap dilinin İslâmiyet'i temsil eden ortak bir dil olduğu, İslâm ilimleri için bir anahtar olarak telakki edildiği ve Afrika toplumunda ilmî ve kültürel ilerlemeyi sağladığı tespit edilmiştir.