Sosyokültürel açıdan Erzurum yöresi gazelhanlık geleneği

Türk müziğinin sözlü müzik türleri içerisinde yer alan gazel aynı zamanda edebi açıdan bir nazım biçimidir. Türk Sanat Müziğinde fasıl aralarında okunan gazeller Türk Halk Müziği literatüründe de yer almakta ve farklı yörelerde icra edilmektedir. Edebi açıdan ise Divan Edebiyatında bir tür olarak tanımlı olan gazel, Halk Edebiyatında da karşılık bulmakta ve farklı türlerde görülebilmektedir. Bu araştırmada ele alınan Erzurum gazelhanlık geleneğinin edebi ve müzikal açıdan durum tespiti yapılmaya çalışılmıştır. Farklı disiplinlere ve türlere konu olan gazelin Erzurum yöresindeki icra şekli ve icra ortamlarının tanımlanması ve gazelhanlık geleneğinin; tarihi, felsefi, sosyal ve kültürel durumunun tespit edilmesinin amaçlandığı bu çalışmada ortaya konulan sonuçların literatüre ve sonraki araştırmalara katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Bu kadim geleneğe dair yapılan tespitlerin ve ulaşılan sonuçların özgünlüğü araştırmanın önemini ortaya koymaktadır. Bu araştırma nitel yaklaşımla ele alınıp yöntem olarak durum çalışması kullanılmıştır. Veriler; literatür taraması, gözlem ve görüşme, içerik analizi, müziksel analiz ve duyumsal analiz yöntemleri kullanılarak elde edilmiştir. Araştırmada yarı yapılandırılmış görüşmeler çalışma grubuna uygulanmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu; Erzurum yöresi gazelhanlarından 14 kişi, 1 TRT Erzurum Radyosu THM emekli ses sanatçısı ve 1 Urfa yöresi gazelhanı oluşturmaktadır. Sonuç olarak, Erzurum gazellerinin sufiyane (arifâne) gazeller olduğu, gazelhanların büyük çoğunluğunun tarikat iltisaklı olduğu, başlangıçta dergâhlarda zikir ve sohbet ortamları için seslendirilen gazellerin zamanla dergâh dışına taşarak yörenin kültürü olarak benimsendiği, Erzurum gazellerinin yörenin halk müziğinde kullanılan makamları ve kullanım sıklığıyla büyük ölçüde benzerlik gösterdiği, gazelhanların yörenin müzik kültürüne katkılar sağladıkları, gazellerin icra tavrı, icra edildiği ortamları, icra şekilleri ve amacı bakımından yöreye özgü niteliklere sahip olduğu tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Gazelhanlık Geleneği, Gazel, Erzurum, Kültür, Tasavvuf.