Sovyet propaganda animasyonlarında ideolojik söylem

Bu çalışmada, yaklaşık 70 yıllık bir süreçte faaliyetini sürdüren ve sistemli bir mekanizmanın ürünü olarak içinde bulunduğu siyasal ideolojinin etkilerini ve yansımalarını gösteren Sovyet animasyon sinemasının ideolojik söylemler üreterek Sovyetlerin siyasal tarihini ve toplumsal kültürünü yansıtan bir çeşit kültürel hafıza oluşturduğu irdelenmiştir. Tezin metodolojisinde içerik analizi ve söylem analizi yöntemleri bir arada kullanılmıştır. İlk yöntem olan içerik analizinde Juliet Corbin ve Anselm Strauss'un nitel verilerin analizi için önerdiği yöntemden yararlanılmıştır. Bu yöntemde birbirine benzeyen verilerin belli kavramlar ve temalar çerçevesinde bir araya getirilmesi ve yorumlanması amaçlanmıştır. Ardından gelen söylem analizinde, içerik analizinde belirlenen temalar çerçevesinde her bir filmin oluşturduğu söylemler incelenmiştir. Burada da Teun A. van Dijk'in İdeolojik Söylem Analizi başlıklı makalesi dikkate alınmıştır. İçerik analizindeki bulgular doğrultusunda bir çerçeve oluşturulursa incelenen filmlerde "biz" ve "onlar" olarak iki ayrı grup oluşturulduğu, "onlar" anlatımının da iki unsur üzerine kurulduğu görülmüştür. Bunlar kapitalizm ve emperyalizm bağlamında oluşturulan Batı karşıtlığı ile faşizm bağlamında oluşturulan Nazi karşıtlığıdır. "Biz" anlatımı ise sosyalizmi ve komünizmi ön plana çıkarma, yayma ve kökleştirme üzerine kuruludur. Bu çerçevede veri olarak kullanılan filmlerin üç ana başlıkta birleştirilebileceği görülmüştür. Bu başlıklar "Kapitalizm ve Emperyalizm Karşıtı Filmler", "Faşizm Karşıtı Filmler" ve "Sosyalizm ve Komünizm Övgüsü İçeren Filmler" olarak tespit edilmiştir. Söylem analizinde tek tek incelenen filmler de bu başlıklar altında toplanarak gruplandırılmış, belli temalar çerçevesinde her bir filmin oluşturduğu söylemler incelenmiştir. Kullanılan temalar; mekân, kişi-karakter, kostüm-aksesuar, iş hayatı-ekonomi, toplumsal özellikler-tarihsel olaylar, din, simge-marka, renk-ışık ve görsel dil-tekniktir. Bütün elde edilen bulgular ve yapılan çıkarımlar üzerinden düşünüldüğünde animasyonların, anlatıldığı ya da referans gösterdiği dönemi yansıtan belgeler olduğu görülmüştür. Bu açıdan bakıldığında Sovyetler Birliği'nin yaptığı propaganda faaliyetleriyle sadece mevcut siyasal fikirlerin ve ideolojilerin gelişmesini ve kalıcı olmasını sağlamadığı, ayrıca toplumda bir bellek ve kültürel hafıza oluşturduğu da söylenebilir.