Spektroskopik yöntemlerle ülkemizin doğu bölgesinde yetişen 200 tıbbi ve aromatik bitki türünün metal analizleri ve kemometrik değerlendirilmesi

Halk tıbbında ve bilimsel çalışmalarda bitkilerin önemi her geçen gün artmaktadır. Bu çerçevede, özellikle halk arasında bitkilerin yenilmesi, bitkisel çay olarak tüketilmesi veya tıbbi bitki olarak kullanılmasıyla özellikle bünyelerindeki toksik metaller insan sağlığı açısından tehlike oluşturmaktadır. Bu nedenle bitkilerdeki makro, mikro ve toksik element içeriğinin belirlenmesi sağlık açısından önemli olmaktadır. Bu çalışmada, Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesindeki 6 farklı bitki ailesinden yaklaşık 200 farklı bitki türünün toprak üstü (T.Ü.) ve toprak altı (T.A.) kısımlarındaki makro, mikro ve toksik metal içeriği belirlenmiştir. Lamiaceae ailesine ait Salvia cins türlerinin ICP-MS ile elde edilen metal analiz sonuçlarının istatistiksel analizi kemometrik çalışmalarla yapılmıştır. Ayrıca, bitkisel çay olarak hazırlanan Lamiaceae ailesine ait Salvia cinsinin 27 farklı tür örneklerinin yapay vücut sıvı ortamlarındaki Na, K, Fe, Cu, Cr, Mn, Ni, Zn, Cd ve Pb metal içerikleri belirlenmiştir. Yapay vücut sıvı ortamlarında (yapay tükürük, yapay mide ve yapay bağırsak) 27 farklı türün yapılarındaki metallerin nereden emildiği belirlenmiştir. 6 farklı bitki ailesine (Anacardiaceae, Apiaceae, Asteraceae, Fabaceae, Lamiaceae ve Liliaceae) ait türlerin 20 metal (Na, K, Mg, Fe, Al, B, Ti, Mo, Li, Cu, Be, Cr, Mn, Ni, Co, Zn, Se, Cd, Ba, Pb) içerik analizi yapılmıştır. Elde edilen sonuçlar Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve Türk Gıda Kodeksi (TGK) değerleri ile karşılaştırma yapılmıştır. Salvia cinsine ait bütün türlerdeki Cr, Cd ve Pb metal içerikleri büyük oranda yapay tükürük sıvı ortamında kaldığı belirlenmiştir. 27 Salvia cins türlerinden 24 tanesinde Cu metali ve 22 tanesinde Zn metal içeriği büyük oranda yapay tükürük sıvı ortamında kaldığı belirlenmiştir. 27 Salvia cins türlerinden 18 tanesinde Ni ve 14 tanesinde Mn metal içeriği büyük oranda yapay mide sıvı ortamında kaldığı belirlenmiştir. Salvia cinsine ait bütün türlerdeki Na ve K metal içerikleri büyük oranda yapay bağırsak sıvı ortamında kaldığı belirlenmiştir. 27 farklı Salvia türüne ait örnekte 20 elementin (Na, K, Mg, Fe, Al, B, Ti, Mo, Li, Cu, Be, Cr, Mn, Ni, Co, Zn, Se, Cd, Ba, Pb) analizi yapılmıştır. Elde edilen verilere temel bileşen analizi (PCA) ve hiyerarşik kümeleme analizi (HCA) gibi kemometrik analiz teknikleri uygulanmıştır. 27 farklı Salvia türü 3 kısma ayrılmış ve birinci kısımda, 8 farklı Salvia türüne ait örneklerinin 20 değişken ile yapılan temel bileşen analizi sonuçlarına dayanılarak ilk iki temel bileşenin varyansı sırayla % 41.20 ve %17.90 olduğu belirlenmiştir. Ayrıca PCA ve HCA sonuçlarına göre üç grubun oluştuğu ve bu grupların birbirlerine benzer olduğu görülmüştür. İkinci kısımda, 10 farklı Salvia türünün T.A. ve T.Ü. örneklerinin 20 değişken ile yapılan PCA sonuçlarına dayanılarak ilk iki temel bileşenin varyansı sırayla % 43.60 ve % 12.60 olduğu belirlenmiştir. Ayrıca PCA sonucuna göre dört, HCA sonucuna göre üç grubun oluştuğu görülmektedir. Üçüncü kısımda ise, 9 farklı Salvia türünün T.A. ve T.Ü. örneklerinin 20 değişken ile yapılan PCA sonuçlarına dayanılarak ilk iki temel bileşenin varyansı sırayla % 49.30 ve % 13.30 olduğu belirlenmiştir. Anahtar Kelimeler: Lamiaceae, Salvia, Makro ve Mikro Elementler, Yapay Vücut Sıvı Ortamları, Kemometri, AAS, ICP-MS