Türk atasözlerinin yapısal ve biçemsel incelemesi

Bu çalışma Türk atasözlerinde hangi yapıların öne çıktığını ve yapıların birbirini nasıl etkilediğini ortaya çıkarmak amacıyla atasözlerini sözdizimsel açıdan ve atasözü imleri açısından incelemektedir. Çalışmanın evrenini 2667 adet atasözü oluşturmaktadır. Yapılan inceleme sonucunda 338 adet atasözü Atasözleri sözlüğünden (Aksoy, 2013) seçilmiştir. Alfabetik olarak her harften kaç örnek alınacağı istatistiksel olarak hesaplanmıştır ve örnekler rastgele seçilmiştir. Toplanan veriler betimlemeli istatistik ile çözümlenmiştir. Sözdizimsel çözümlemede, eylem zamanı ve olumsuz yapı belirgin düzeyde kullanılmıştır. Edilgen tümce, yer/zaman belirteçleri ve ortaçlar orta sıklıkta görülmektedir. Görüş, gereklilik ve zorunluluk eylemleri istatistiksel olarak önemsiz oranda çıkmıştır. Bu kategoriler içinde en çok görülen gramatik yapılarise eklerle sağlanan edilgen yapı, eklerle sağlanan olumsuz yapı, geniş zaman, –(y)mE(z) kipi ve ortaç eki –An olarak ortaya çıkmıştır. Dilbilgisel yapılar incelendiğinde, sözcük yerine ek kullanımının fazla sayıda olması dikkat çekmektedir. Bunun sebebi ise eklerin eylemlere eklenmesi ve ad tümcelerinin sayıca az olmasıdır. Atasözü imleri;tümce türü, atasözü araçları ve tümcenin işlevi olmak üzere üç ana başlık altında incelenmiştir. Bu başlıklar içerisinde basit tümce, birleşik tümce, karmaşık tümce, sözdizimsel paralellik, kafiye, bildirme tümceleri ve emir tümceleri belirgin düzeyde kullanılmıştır. Ayrıca, çalışmadaki bulgular göstermektedir ki sözdizimsel özellikler, atasözü imleci unsurlarının oluşumunu etkilemektedir. Birleşik tümcelerde, yan tümce genellikle ortaç ekleri ile kurulmuştur. Çalışmada ortaçlar çok fazla sayıda bulunmamaktadır bu sebepten dolayı ise birleşik tümceler sayıca fazla olmamaktadır. Dahası, tümcelerin çoğu özne yapan ortaçlardır ve ortaçlar tümce başında ya da ilk yan tümcede yer almaktadır. Bu bilgilere ek olarak, birleşik tümcelerde yan tümceler genellikle ad tümceleridir. Metafor (benzetme) tümcelerinin çoğu ad tümcesidir. Genellikle X eşittir Y yapısını kullanarak bir nesne başka bir nesneye benzetilmiştir. Anahtar Sözcükler Atasözleri, sözdizimsel analiz, atasözü imleci