Tahribatsız test yöntemlerinin tarihi yapılardaki taş malzemede kullanımı ve değerlendirilmesi: Hz. Süleyman (Kale) Cami örneği

Tarihsel süreçte barınma gereksinimiyle doğan ve günümüze farklı amaçlarla değişip şekillenerek ulaşan tarihi yapılar, kültürel ve mimari mirasımızın en önemli unsuru ve aktarıcısıdır. Geçmişi bugüne bugünü de geleceğe bağlayan tarihi yapılar, geçmiş medeniyetlerin bilgi ve birikimlerini bugün anlamlandırmamızı ve gelecek nesillere miras bırakmamızı sağlayan unsurlardır. Nesiller boyu tarihi yapıların özgün halleriyle korunarak kalabilmesi insanlığın sorunu haline gelmiş bir durumdur. Koruma anlayışının sürdürülebilir olması yapıların fiziki durumları açısından önemli olmaktadır. Yapının mevcut durumu ve hasar düzeyi bilinmeden yapılacak müdahaleler sürdürülebilir bir koruma anlayışı sağlamamaktadır. Uygun olmayan müdahaleler sonucu mevcut hasarlar ilerlemekte ve tarihi yapıların ayakta kalma süresi kısalmaktadır. Yapıların değişen çevrede hiçbir değişikliğe uğramadan kalmaları mümkün olmamaktadır. Tarihi yapılar, dış ortamın ve beşeri etkilerin olumsuz koşullarına maruz kaldıklarında birçok yapısal sorun ortaya çıkmaktadır. Yapıların fiziki ömrünün uzunluğu yapının ve bileşenlerinin hasardan etkilenme düzeyine bağlıdır. Yapısal sorunlar ve hasarlar; yapının dayanımının azalmasına, malzeme özelliklerinin değişmesine neden olan fiziksel, kimyasal veya biyolojik bozulmalardan oluşan bir süreçtir. Sorunların belirlenmesi yapıların geleceğe aktarılması konusunda önemli bir adım olmaktadır. Günümüzde hasar analizinde ve müdahale kararlarının alınmasında birçok yöntem uygulanmaktadır. Bu yöntemler yerinde veya laboratuvarda yapılan tahribatlı, yarı tahribatlı ve tahribatsız test yöntemleri olarak ayrılmaktadır. Tarihi yapının veya yapı malzemesinin kullanılabilmesi için gerekli olan özelliklerinde tahribat oluşturmadan, yani yapısını, işlevini ve fonksiyonunu bozmadan; malzemenin yapısı, özellikleri ve yapının mevcut hasar düzeyi hakkında bilgi edinilmesini amacıyla tahribatsız test yöntemlerinden yararlanılmaktadır. Diyarbakır'ın tarihi surlarıyla çevrili Suriçi Bölgesinde farklı inançlara ve kültürlere sahip medeniyetler hakimiyet sürmüştür. Diyarbakır, İslam kültürünü temsil eden önemli kentlerden biri olmuştur ve Suriçi Bölgesinde dini mimariye ait yapılar şekillenmiştir. Bu yapılar arasında bulunan Hz. Süleyman (Kale) Cami; Suriçi Bölgesinde bulunan ve kentin ilk yerleşim alanı olarak kabul edilen İç Kale surlarına ait burçlar arasında konumlanmıştır. Cami, tarihsel süreçte birçok onarımdan geçerek yapılan eklerle genişletilip yapı topluluğu halini almıştır. Kentteki dini mimari örneklerinden biri olan Hz. Süleyman (Kale) Cami'de dış ortamın ve insan sirkülasyonun yoğun olmasının etkisiyle hasarlar ve sorunlar gelişmiştir. Nem etkisiyle gelişen sorunların yapının genelinde gözlemlendiği belirlenmiştir. Bu çalışmada, taş malzemede uygulanabilecek test yöntemlerine yer verilerek; tahribatsız testlerin üstün olan özelliklerinin bilinmesi, yöntemlerin tanınması ve tarihi yapılarda daha fazla uygulama alanı bulması amaçlanmıştır. Alan çalışmasında Hz. Süleyman (Kale) Cami'deki gözlemsel analizlerle; çatlak oluşumu, aşınma, ayrışma, derz boşalması, tuzlanma ve yüzey kirliliği sorunları tespit edilmiştir ve bu doğrultuda bazı tahribatsız testler yapı üzerinde ve bazalt taşında uygulanmıştır. Schmidt çekici ile sertlik testi, yüzey düzgünlüğü ve nem durumunun belirlenmesi testi, ultrases geçiş hızı testi, Georadar (GPR) taraması alanda yapılan tahribatsız testlerdendir. Testler sonucunda bazalt taşına ait farklı sertlik değerleri elde edilmiştir. En yüksek değere avludaki zemin taşında ve taş sütunlarda ulaşılmıştır. Taşa nüfuz eden nem oranının iç mekanlarda daha yüksek seviyede olduğu belirlenmiştir. Uzman jeofizik mühendisleri tarafından zeminde yapılan Georadar (GPR) taramasında yer altında farklı bir döşemenin olabileceği anomaliler görüntülenmiştir. Laboratuvar ortamında ise bazalt taşı ve harç numunesinde SEM/EDS analizi yapılmıştır. Test bulguları tablo ve grafik halinde sunulmuştur. Elde edilen bulguların akademik çalışmalarda kullanılabilmesi, daha sonrasında alınacak müdahale karalarında yol haritası oluşturması ve mimari kimliğin korunmasının önemini ortaya koyması amaçlanmıştır.