Tasavvufi açıdan Üftâde ve Hüdayi divanlarının mukayesesi

Türk tasavvuf tarihinde 16. yüzyıl ve 17. yüzyılın ilk çeyreğinde yaşayan önemli yeri sahip ve Celvetiyye pirleri olarak bilinen Mehmet Mühyiddin Üftâde ve Aziz Mahmud Hüdayi hayatlarını tebliğ ve irşad ile geçirmiştir. Onlar tasavvufî fikir ve yaşantılarını şiirleriyle de dile getirmiştir. Edebî bir üslûpla hem zihin dünyalarını hem gönül âlemlerini mısralara aktarmışlardır. Divanları pek çok çalışmaya konu olmuştur. Ancak iki divanın tasavvufi açıdan mukayesesine ilişkin herhangi bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu çalışmada ortak kavramlar üzerinden mukayese yapılarak Üftade ve Hüdayi'nin fikir dünyalarındaki benzerlik ve farklılıkların ortaya konulması amaçlanmıştır. Üftâde ve Hüdayi'nin divanları incelendiğinde müelliflerin ilmî, amelî ve fikrî birikimlerini şiirlerinde işledikleri gözlemlenmiştir. Fakat Hüdayi'nin şeyhi ile arasındaki uslüp ve işleyiş farkı, Üftâde'nin dizelerindeki mecâzi mana merak uyandırmıştır. Araştırmaya divanlardaki kavramların tasnifiyle başlanmıştır. Ardından kavramların kullanıldığı manalar, şairlerin bu kavramlar ile kast ettikleri ve aralarındaki benzerlikler ve farklılıklar incelenmiştir. Kelimeler şiirlerle desteklenerek müelliflerin konu hakkındaki görüşleri nakledilmiştir. Giriş bölümünde Üftâde ve Hüdayi'nin yaşadığı dönemin özellikleri ve tasavvufî hayat incelenirken divanlar üzerine yapılan çalışmalar anlatılmıştır. Birinci bölümde Üftâde ve Hüdayi'nin hayatı, ilmî, edebî, tasavvufî şahsiyetleri ve tarikatları kısaca işlenmiştir. İkinci bölümde çalışmanın asıl konusu Tasavvufî Açıdan Üftâde Divanı ve Hüdayi Divanlarının Mukayesesi yapılmıştır. Bu bölümde mukayeseye konu olan kavramlar; varlık ve bilgiye dair kavramlar, hal ve makamla ilgili kavramlar, seyr u sülûk ile ilgili kavramlar olmak üzere üç başlıkta toplanmıştır. Divanlar herhangi bir edebî kaygı olmadan tasavvufî açıdan incelenmiştir. Araştırma esnasında müelliflerin sadece şiirlerinde kast ettikleri mana ve muhtevalar kaynaklık etmiştir.