Tecrîdü'l- itikad ve şerhlerinde illiyet problemi

İllet bir mevcut veya hadiseyi meydana getiren şeydir. İslâm felsefesinde kozmolojik ve epistemolojik bir doktrinin de ifadesi olan illiyet hem varlık kavramının ontolojik temellendirilişini sağlamakta, hem de sebeplerin bilgisine ulaşma çerçevesinde ilmî faaliyeti yönlendirmektedir. İlliyet, illetle eser (sebeple sonuç) arasındaki nisbetin adıdır. İlliyet kavramının muhtevasını da bu nisbetin mahiyeti oluşturmaktadır. Bir nesne veya değişmenin nasıl meydana geldiğini açıklarken hâsıl olan sonuçtan hareketle hâsıl eden sebebi araştırmak, insan zihninin bir yatkınlığı olması yanında çağlar boyu benimsenmiş metodolojik bir kabuldür. Var oluş, oluş ve hareketin ya da genel olarak değişmenin açıklanmasında illiyet doktrini geçmişteki ve günümüzdeki bütün tartışmalara rağmen felsefî önemini daima korumuştur. İlliyyet doktrinini en geniş şekilde ele alan İbn Sînâ olmuş, eş-Şifâʾ adlı eserinin gerek eṭ-Ṭabîʿiyyât gerekse el-İlâhiyyât bölümlerinde konuyu etraflı şekilde incelemiştir. Aynı şekilde Nasîrüddin Tûsî'nin (ö. 672/1274), İbn Sînâ (ö.428/1037) felsefesine karşı ilgisi bilinmekle birlikte felsefi düşüncenin kelâm disiplinine adaptasyonunu sağlayan bir isim olması, Tecrîdü'l-İtikad adlı eserinin farklı ekollere mensup isimler tarafından şerh edilmesini sağlamıştır. Nitekim yazarın da belirttiği üzere Tecrîd metni kadar İslam dünyasının farklı kesimlerinde ciddi bir ilgiye mazhar olan başka bir metin bulmak pek de kolay gözükmemektedir. Çalışmamız da başvurduğumuz eser üzerine yazılmış şerhlerden olan İbnü'l-Muṭahhar el-Ḥillî'nin Keşfü'l-Murād'ı, Ali Kuşcu'nun, Şerhu Tecrîdi'l- Akâid'i ve Celâleddin Devvanî'nin Ḥâşiye ʿalâ Şerḥi't-Tecrîd'i de bu söylemimizi doğrulamaktadır. Tecrid metnine ilk şerh yazan ve aynı zamanda Tusi'nin de öğrencisi olan Hilli, geleneğin başlatıcısı olması ve kendisinden sonraki şerh ve haşiyelere kaynaklık etmiş olması bakımından ii önemli bir şahsiyettir. Ayrıca Ali Kuşçu'nun Tecrid'in tümünü içine alan bir şerh ortaya koyması da geleneğin devamı ve İslam düşüncesinde tartışılmaya açılması bakımından önemlidir. Biz de bu noktalardan hareketle, Tecrîdü'l-İtikad isimli eserde ve bu eser üzerine yazılmış ismini zikrettiğimiz şerhlerde illiyet problemine değinmeye çalışacağız. Anahtar Kelimeler: Nasîrüddin Tûsî, İllet, Mâ'lül, İlliyet, Tecrîdü'l- İtikad