Temettüat Defterlerine göre Taşâbad Kazası'nın sosyal ve ekonomik yapısı (1844-1845)

Tanzimat Devri Osmanlı Devleti'nin son asrı içerisinde özel bir yere sahiptir. Bu dönemde idari, mali, askeri vb. alanda çok sayıda yenilik denenmeye ve devlet politikası haline getirilmeye çalışılmıştır. Tanzimat'ın en önemli aşamalarından birisini mali alanda yapılacak olan düzenlemeler ihtiva edecekti. Bu alandaki düzenlemelerin odak noktasını yeni vergi düzeni ihdas ederek ülkede vergi adaletini sağlama düşüncesi oluşturmaktadır. Vergi adaletinin sağlanmasında kişisel kazancın esas alınması temel hedeflerin başında yer almıştır. Bunun için halkın nüfus, emlâk, arazi, hayvan ve hane başına düşen yıllık gelir miktarının tespit edilmesi gerekmekteydi. Bu amaçla, Tanzimat'ın ilanından kısa bir süre sonra bu konuda çalışmalara başlanmış, bu kapsamda ülkenin varidatının ve gelir kaynaklarının detaylı olarak kayda geçirilmesi hedeflenmiştir. Bu amaçla sancak ve kazalara, doğrudan merkeze bağlı olan Muhassıl-ı Emvâl adlı görevliler tayin edilmiştir. Muhassıllık teşkilatı sayesinde hem vergiler doğrudan doğruya devlet adına toplanacak hem de yöneticiler hazine gelirlerini şahsi çıkarları adına kullanamayacaklardı. Buna dayanarak 1840 yılı ortalarından itibaren ülkede temettüat sayımları yapılarak toplumun gelir kalemleri ve bu gelirden tahsil edilecek vergiler tespit edilmeye çalışılmıştır. H. 1256 (M.1840) ve H.1260-1261 (M.1844-1845) yıllarına ait olmak üzere iki farklı sayım yapılmıştır. Taşâbad Kazası temettüat sayım ve yazımı H.1260-1261 (M. 1844-1845) tarihlidir. Bu sayımların sonuçları mahalle ve köy bazında tutulan Temettüat defterlerine kaydedilerek defterler merkeze gönderilmiştir. 19. yüzyıl Osmanlı sosyal ve ekonomik tarihinin aydınlatılması açısından çok önemli bir yere sahip olan Temettüat defterleri, ait olduğu bölgenin nüfus yapısını, yörede kullanılan aile ve şahıs isimlerini, nüfusun gelir dağılımını, mesleki yapılanmasını, hayvancılığını, arazi ve ürün çeşitliliğini, hayvan cinslerini ve daha çok sayıda bilgiyi ihtiva etmektedir. Tezimizde, Taşâbad kazasının 1844-1845 yıllarına ait Temettüat defterlerinden faydalanmak suretiyle kazanın sosyal ve ekonomik yapısını incelemeye çalıştık. Çalışmamızın Tanzimat Dönemi'nde Taşâbad kazasına dair yerel tarih araştırmalarına katkı sağlayacağını umuyoruz.