The notion of dhimma: From theory to everyday space

Sosyal bilimlerde "benlik" (self) ve "fâil" (agency) kavramları önemli bir araştırma alanı haline gelmiştir. Aydınlanma sürecinden bu yana geliştirilen teoriler insanın benliği ve fâiliyyetini; kendi aklının, kudretinin ve bilgisinin mutlaklığına binaen; bilimsel ve emprik metotlar üzerinden ve kendi belirlediği ahlâki değer yargılarını temel alarak açıklamaya çalışmaktadır. Ancak bu seküler anlayışlar, aydınlanmaya karşı yapılan eleştirilerle beraber insanın benliğini açıklama noktasında yetersiz kalmaktadır. Bu çalışma insanın nefsini, zâtını, benliğini açıklamada aydınlatıcı bir kavram olarak "zimmet"i önerir. Zimmet ahit, antlaşma, emniyet, güvenlik, hürmet ve hak ile sorumluluk anlamlarına gelir. Bunun yanı sıra insanın nefsi, benliği veya nefsin bir vasfı olarak da tanımlanmıştır. Bu çalışma, zimmetin Kur'ân'da, hadislerde ve fıkıhtaki manalarını incelemektedir. Buna göre zimmet, insanın yaratılmışlar üzerinde tasarruf etme ayrıcalığı ve bu ayrıcalığın insana yüklediği sorumluluk cihetiyle insanın zâtına işaret eder. Başka bir deyişle, insan zimmetiyle dünya üzerinde hak sahibi olmaya ve sorumluluk yüklenmeye ehil olmaktadır. İnsana bu açıdan bakmak, onun yeryüzündeki konumunu ve etrafındakilere karşı olan ahlâki sorumluluğunu anlamlandırmaya yardımcı olur.