TR83 bölgesinde yetiştirilen bazı tarım ürünlerinin arz duyarlılığı

Bu çalışma, TR83 Bölgesi (Samsun, Tokat, Çorum, Amasya) illeri bazında olup, çalışma dönemi 1997-2016 yılları arasını kapsamaktadır. Söz konusu bölgede yetiştirilen ve bölge için önem arz eden tarımsal ürünlerden tahıl grubundan; buğday, yağlı tohumlardan; ayçiçeği, baklagillerden; nohut, yumru bitkilerden; patates ve endüstri bitkilerinden; şekerpancarı olmak üzere, toplam beş ürün çalışmaya dâhil edilmiştir. Söz konusu illerde, ürün grupları bazında arazi büyüklüğü payları, incelenmiş olup, ekilebilir toplam arazi büyüklüğü, tahıl ve diğer bitkisel ürünler grubu ekiliş alanı, nadas alanları, sebze bahçeleri alanları ve meyve, içecek-baharat bitkilerinin ekiliş alanları çizelgeler ve grafikler oluşturularak değerlendirilmiştir. Diğer taraftan, incelemeye alınan ürünlerin üretim miktarı, ekiliş alanı ve dekara verimin, trendleri ile yıllık ortalama değişimleri hesaplanmıştır. Çalışmada Zaman Serileri Modellerinden Trend analizi, Hareketli Ortalama Metodu, Tek Parametreli Üstel Düzleştirme Metodu ve Çift Parametreli Üstel Düzleştirme Metodu kendi aralarında karşılaştırılarak, aralarında en iyi kestirim yapan model seçilerek, ürünlerin cari fiyatlarının ve üretim miktarlarının, beş yıllık genel eğilimleri tahmin edilmeye çalışılmıştır. Yapılan analizler sonucunda ürün cari fiyatları istikrarlı bir şekilde artarken, bazı ürünlerde arz kanununa uygun şekilde üretim miktarında artış, bazı ürünlerde ise bu kanuna uyum sağlamadığı ve arz miktarlarında daralma olduğu görülmüştür. Çalışmada, bu uyumsuzluğun nedenleri ayrıntılı şekilde incelenmiştir. TR83 Bölgesi kapsamında tüm illerde toplam ekilebilir tarım arazilerinde daralma, nadas alanlarında ise genişleme olduğu görülmüştür. Son olarak, incelenen ürünlerin arz duyarlılıklarını ortaya koymak için panel regresyon yöntemi kullanılmıştır. Arzı etkilediği düşünülen değişkenlere bakıldığında, (t-1) dönemi reel fiyat değişkeni; buğday, nohut ve patateste, (t-1) dönemi rakip ürün reel fiyat değişkeni; buğday ve ayçiçeğinde, motorin fiyatı değişkeni; ayçiçeği, patates ve şeker pancarında, yıllık ortalama yağış miktarı değişkeni çalışmaya alınan tüm ürünlerde, yıllık ortalama sıcaklık değişkeni; buğday, nohut ve şeker pancarında, traktör sayısı değişkeni; ayçiçeği ve buğdayda, tarımsal destek değişkeni; ayçiçeği ve patateste ve son olarak GSRÜD (Gayrisafi Reel Üretim Değeri) değişkeni ise sadece nohut arzı üzerinde önemli etkiye sahip olduğu ve istatistiksel olarak anlamlı değişkenler olduğu görülmüştür.