Tur Abdin at close: The church complex at Zaz, Mardin. its architecture, history and contemporary revitalization process

Tur Abdin, ?Doğu'nun Atos Dağı? olarak da bilinen alan, Türkiye'nin güney doğusunda yeralan bir plato, erken Hıristiyanlık'ın varlığı ve dini mimarinin şekillenmesi açısından önemli bir bölge olarak kabul edilmelidir. Bölgeye Hıristiyanlık olasılıkla Urfa ve Nusaybin'in bu dini kabul etmesini takiben girmiştir ? ki bu şehirlerin Hıristiyanlık'a geçişlerinin, sırasıyla, aşağı-yukarı 3. ve 4. yüzyıllarda gerçekleştiği kabul edilir. Tur Abdin 7. yüzyılın ortalarında Müslüman Araplar tarafından ele geçirilmiştir. Bu olayla beraber bölgede gelişme kaydedilen bir sürecin başladığı görülmektedir; yoğun inşa faaliyetleri bunu doğrulamaktadır.Bu çalışma Tur Abdin'deki az bilinen ve olasılıkla yukarıda bahsedilen süreçte inşa edilmiş olan dini yapılardan birine, Midyat'ın Zaz köyündeki Mor Dimet kilisesine, odaklanmıştır. Tur Abdin'e yapılan dört gezi, kilise ve çevresinde yapılan mimari incelemeler ve önceki akademik yayınlar temel alınarak, bu çalışma binanın mimarisini analiz etmeyi, yapım evrelerini belirlemeyi, binayı tarihlendirmeyi ve tüm bu sonuçları Tur Abdin'in genel mimari ve dinsel tarihi içinde değerlendirmeyi amaçlamaktadır; Tur Abdin mimarisi ve tarihi şimdiye dek genellikle ön plana çıkan yapıların incelenmesi ile çalışılmıştır. Kilisenin mimari tarihinin yanı sıra, bu çalışma binanın günümüzdeki fiziksel yapısını ve sosyal konumunu incelemektedir. Tüm bunlara ilaveten, kilisenin incelenmesi sonucunda elde edilen veriler ve Tur Abdin'de yapılan araştırmalar, manastırlar ve bunlarla ilişkilendirilen cemaatler, kilise içlerinde yeralan mezarlar ve Tur Abdin'de kutsal mekanların oluşturulması konularında yeni araştırma soruları ortaya çıkarmıştır. Bu çalışma bu konuları detaylı bir şekilde incelemese de, gelecek çalışmaları teşvik etmesi amacıyla bu üç genel konuda çıkarımlarda bulunmaktadır.