Türk düşünürlerinin edebi eserlerinde insan sorunu

Bu araştırmada, farklı düşünce ekollerine mensup Türk düşünürlerinin insana bakışını ve insan algısını edebî eserlerinden hareketle tespit etmek amaçlanmıştır. Bu amaçla Türk düşünce hayatına yön vermiş olan Filibeli Ahmet Hilmi, İsmail Hakkı Baltacıoğlu, Hilmi Ziya Ülken ve Nurettin Topçu'nun edebî eserleri incelenmiştir. Araştırma kapsamında düşünürlerin yalnızca kitap halinde neşredilmiş olan eserlerinin incelenmesi planlanmış, muhtelif dergi ya da gazetelerdeki şiir, tiyatro veya hikâyeleri dikkate alınmamıştır. Edebiyat-felsefe-insan üçgeninde genel bir çerçeve çizildikten sonra düşünürlerin eserlerinin tahlil edilmesi kısmına geçilmiş, eserler tahlil edilirken sistematik olması açısından metne birtakım sorular sorulmuş, o düşünürün insan anlayışı farklı cihetlerden bakılarak ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Bu amaçla metinlerde insanın tabiatla ilişkisi, Tanrı'yla ilişkisi, toplumla ve son olarak da kendisiyle ilişkisi anlaşılmaya çalışılmıştır. Ayrıca metinde, o düşünürün insanı bir haz varlığı olarak mı, bir değer varlığı, metafizik bir varlık, toplumsal ya da siyasî bir varlık olarak mı düşündüğü hususundaki ipuçları aranmıştır. Neticede incelenen eserlerden hareketle her düşünür için bir sonuca varılmış, insan anlayışı edebî eserlerinin bütününden hareketle ortaya konmaya çalışılmıştır. Filibeli Ahmet Hilmi ve Nurettin Topçu'nun eserlerinde millî-mistik karakterlerin ön plana çıktığı, insan algısının daha ziyade ilahi aşk üzerinden temellendiği görülür. Topçu'nun edebî eserlerinde, fikir kitaplarıyla örtüşen bir şekilde millet mistiği ya da aksiyon insanı tipinde karakterler yarattığını söylemek mümkündür. Filibeli'nin mistikleri ise daha çok tasavvufun vahdet-i vücut anlayışından güç almakta ve vatan sevgisinde temellenen millî duygular ile zenginleşmektedir. Hilmi Ziya Ülken, edebî eserlerinde 'insani vatansever' tipinin izini sürmüş, aşk ahlakının basamaklı yapısını eserlerinin bütününde adım adım hissettirmiştir. İsmail Hakkı Baltacıoğlu ise 'yeni adam'ı bir ideal insan olarak ortaya koymuş ve fikir kitaplarında rastlanmayacak şekilde 'yeni kadın' profili çizmiştir. Sonuç olarak insan anlayışı bakımından düşünürlerin edebî eserleri ile fikir kitapları arasında örtüşen yönlerin olduğu tespit edilmiş ve yeni bulgulara ulaşılmıştır. Anahtar kelimeler: Edebiyat-felsefe ilişkisi, insan felsefesi, Türk düşünürleri