Türk edebiyatında şehrengizler

Türk edebiyatının türlerinden biri olan şehrengiz, belirli bir şehir bağlamında şehrin tanınmış, bilinen, meşhur kişilerinin anlatıldığı manzum eserlerdir. Daha çok mesnevi nazım şekliyle yazılmakla birlikte diğer nazım şekilleri ile de kaleme alındığı görülmektedir. XV. yüzyılın sonlarına doğru Mesîhî tarafından Edirne şehri için yazılan ilk örneğin daha sonraki yıllarda rağbet görmesiyle Osmanlı Devleti'nin başkentleri olan Bursa, Edirne, İstanbul başta olmak üzere Manisa, Üsküp, Budin, Belgrad, Revan, Bağdat vb. diğer şehirler için de kaleme alınmıştır. XVI. yüzyılda oldukça popüler olmuş bu türün yazılış seyri XVII. yüzyıldan itibaren düşüşe geçmiş ve XVIII. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren artık görülmemeye başlanmıştır. Şehir ve şehrin sakinlerini konu alması bakımından şehir şiirleri, mesnevilerdeki şehir tasvirleri ile isim redifli diğer şiirler ile benzerliği olduğu düşünülmektedir. Bu yönüyle çalışmanın I. bölümü türün isminden yola çıkarak mesnevilerdeki şehir tasvirleri ile birlikte isim redifli gazeller, murabba ve muhammeslerin değerlendirilmesiyle şehrengizler arasında benzerlik ve farklılıklar ortaya konmuştur. Mevcut şehrengiz örneklerinin değerlendirmesi yapılmış, türün belirgin, ayırt edici özellikleri vurgulanmış ve güncel bir tanımı yapılmıştır. II. bölümde ise bu tanıma uygunluk gösteren yayınlanmış ve yazma halindeki metinlerin bir kataloğu verilmiştir. Tam metni elimizde olmayıp değişik kaynaklarda isimleri geçen ve birkaç beyti bulunan örnekler ayrı bir başlık altında listelenmiştir. Yine son yıllarda şehrengiz başlığı altında yayınlanan bazı metinlerin, I. bölümde tarif edilen ve özellikleri ortaya konan şehrengiz türüne ait olmadığını düşündüğümüz örneklerin, neden şehrengiz sayılamayacağı sebepleriyle açıklanmıştır. Bu bölümün son başlığı ise katalog ve diğer çalışmalarda yanlışlıkla şehrengiz olarak kaydedilen metinlerin incelenmesi ve türleri hakkında bilgi verilmesidir. III. bölümde ise şehrengiz olarak kabul edilen metinlerin tür, şekil ve muhteva yönlerinden incelemesi yapılmıştır. Metinler nazım şekli, varsa metinlerde kullanılan diğer nazım şekilleri, vezin, tertip, güzellerin seçimi ve sıralanması başlıklar halinde ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir. IV. bölüm ise tez çalışmamıza başladığımızda yayınlanmamış ve yazma halindeki örneklerin transkripsiyon alfabesine aktarılmış metinlerinden oluşmaktadır. Elde edilen bulgular çalışmanın Sonuç bölümünde incelenmiş ve türün net bir panoraması ortaya konmuştur. Bu veriler ışığında türün tanımı güncellenerek yeniden belirlenmiştir. Tartışma ve öneriler kısmında tür ile ilgili olarak yapılacak diğer çalışmalar için bazı değerlendirmelerde bulunulmuştur.