Türk romanında mobilite (1876-1923)

Hareket olgusu, insanlık tarihinin her döneminde toplumsal dinamikler üzerinde büyük bir etki yaratmış ve sosyal, kültürel, ekonomik dönüşümlerde önemli bir rol oynamıştır. Bu yüzden, mobilite kavramı uzun süre hareketin dinamik karşılığı olarak görülmüş ve aralarında herhangi bir ayrım yapılmamıştır. Ancak klasik mobilite anlayışını yansıtan bu durum, zamanla değişerek daha karmaşık ve çok boyutlu bir yapıya dönüşmüştür. Günümüzde mobilite, sadece fiziksel hareketliliği değil aynı zamanda sosyal, kültürel, dijital ve ekonomik boyutları da içeren geniş bir kavram olarak değerlendirilmektedir. Mobilite kavramı, hızlı ve kolay hareket etme, bir pozisyon veya durumdan başkasına; bir yerden, sosyal bir sınıftan veya işten diğerine geçme, seyahat etme yeteneği ya da eğilimi gibi anlamları karşılar. Bu nedenle mobilite, gündelik hayattan kent yaşayışına, alışkanlıklardan sosyo-kültürel yapıya, kentsel dokudan insan-çevre etkileşimine kadar oldukça geniş bir alanda yankı bulmuştur. Modern çağa uygun bir hareket stratejisi geliştirmeyi hedefleyen Urry, Sheller, Hannam, Cresswell, Adey ve Salazar gibi kuramcıların çabalarıyla şekillenen mobilite teorisi; sosyoloji, edebiyat, coğrafya, ulaşım, şehir ve bölge planlaması, antropoloji ve mimarlık başta olmak üzere birçok disiplinde yeni yaklaşım ve teorilerin geliştirilmesine zemin hazırlamıştır. 1876-1923 yılları arasında kaleme alınan romanların inceleme konusu edildiği bu çalışmada da mobilite teorisi etrafında teşekkül eden bu epistemolojik ve metodolojik yaklaşımlar temel alınmıştır. Mobilitenin edebi temsillerinin, hareketlilik deneyimlerinin yeni mobilite anlayışıyla ortaya konulmaya çalışıldığı bu çalışmada sadece eser kişilerinin değil romanların kaleme alındığı dönemin mobilite olanakları, mobilite temelli sosyal, kültürel ve ekonomik gelişmeleri ele alınmıştır. Ayrıca romanlarda söz konusu edilen sosyal sınıf, tabakalaşma ve sosyal mobilite durumu; karakterlerin sosyal konumlar arasındaki her türlü sosyal hareketi analiz edilmeye çalışılmıştır.