Türkçede katılımcı rolleri kodlayan durum ulamının dizgesel ve dağılımsal görünümü

Bu çalışmada, durum ulamının katılımcı rollerle olan etkileşimi ve dağılımı incelenmiştir. Söz konusu inceleme Michael Alexander Kirkwood Halliday'in Dizgeci İşlevsel Dilbilgisi Kuramı çerçevesinde yapılmış olup çözümlemeler tümce sınırlı bir etiketleme yoluyla gerçekleştirilmiştir. Türkçe durum dizgesinin dilbilgisel kodlamalarla açıkça gözlemlenebildiği bir dildir ve sözcüklerin dizilimleri farklılaşsa da bu sözcüklere getirilen durum ekleri sayesinde tümce içerisinde çoğu kez bir sözcüğün hangi dilbilgisel rolü üstlendiği belirlenebilmektedir. Bu roller Dizgeci İşlevsel Dilbilgisi Kuramına göre incelenirken yalnızca sözdizimsel değil anlambilimsel çözümlemelere de yer verilmiştir. Dizgeci İşlevsel Dilbilgisi dili inceleme yöntemiyle işlevseldir. Kuram, dili düşünsel, kişilerarası ve metinsel olmak üzere üç işlevle anlamlandırır. Çalışma rollerle ilişkili olduğundan inceleme alanı olarak, kuramın düşünsel üstişlevin altişlevlerinden biri olan yaşantısal üstişlev belirlenmiştir. Yaşantısal üstişlev maddesel, zihinsel, ilişkisel, varoluşsal, davranışsal ve sözel olmak üzere altı süreçten oluşmaktadır. Her süreç türünde katılımcıların belli rolleri bulunmaktadır. Maddesel süreçlerde Kılıcı ve Erek; zihinsel süreçlerde Algılayıcı ve Olgu; ilişkisel süreçlerde Niteleyici ve Tanımlayıcı; davranışsal süreçlerde Davranıcı; sözel süreçlerde Söyleyen; varoluşsal süreçlerde Varolan gibi roller bu süreçlerin temel katılımcı rolleridir. Bu çalışmayla, Türkçede ad ya da ad öbeklerinden oluşan ve süreçte yer alan katılımcıların rollerinde durum ulamının dizgesel ve dağılımsal görünümleri ele alınmıştır.