Türkiye dış ticaretinin yapısal analizi

ÖZET Türkiye ekonomisinde dönüm noktası olarak tanımlanabilecek 24 Ocak 1980 Kararları çerçevesinde uygulanan politikaların en temel özelliğinin bu yıla kadar uygulanmakta olan ithal ikameci büyüme stratejisinin ihracata dayalı büyüme stratejisine dönüştürülmesi olduğu söylenebilir, ihracata dayalı büyüme stratejisi doğrultusunda dış ticaretin serbestleştirilmesiyle birlikte 1980 yılından günümüze kadar dış ticaret hacminde yüksek oranda artış yaşanmıştır, özellikle 1990'lı yıllarda Türkiye ekonomisinin istikrarsız yapısı gözönüne alındığında milli hasıla içerisinde yüksek bir paya sahip olan dış ticaretin ekonomi üzerindeki etkilerinin analiz edilmesi daha fazla önem kazanmaktadır. Çalışmada iktisadi analiz ile elde edilen bulguların ekonometrik analiz ile doğrulanması sonucunda, Türkiye dış ticaretinin yapılandırılması ve yönlendirilmesine ilişkin önerilerin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Günümüzde dış ticaretin dış ticaret teorileriyle açıklanamayacak kadar karmaşık bir yapıya sahip olması nedeniyle Türkiye dış ticareti, Türkiye ekonomisinin kendi iç dinamikleri çerçevesinde analiz edilmeye çalışılmıştır. Türkiye dış ticaretinin gelişim süreci, Türkiye ekonomisinde yaşanan yapısal dönüşümler çerçevesinde 1980 öncesi dönem, 1980-1989 dönemi ve 1989 sonrası dönem olmak üzere üç ana dönemde incelenmiştir. Türkiye ekonomisinde genel olarak, iktisadi büyümenin üretim ile üretimin ise ithalat ile sürdürülebilir olduğu saptanmıştır. Ancak gerek ihracatın yeterince artırılamaması gerekse iç tasarrufların yetersizliği, ithalatın finansmanını önemli bir sorun haline getirmiştir. Buna bağlı olarak Türkiye ekonomisinin son yirmi yıllık gelişimindeki temel belirleyicinin, ithalatın dolayısıyla iktisadi büyümenin finansmanı sorunu olduğunu söylemek mümkündür. Makroekonomik gelişmeler çerçevesinde yapılan değerlendirmeler sonrasında ithalat ve ihracatın sektöre! ayrımda ekonometrik analizi yapılmıştır.Ekonometrik analizde regresyon fonksiyonları kullanılarak fiyat ve gelir esneklikleri hesaplanmış ve regresyon sonuçlarının güvenilirliği eş bütünleşme analizi ile sınanmıştır. ithalatın analizinde; Türkiye ithalatının iktisadi büyümeye karşı yüksek bir duyarlılığa sahip olduğu, regresyon analizi sonuçlarıyla da ortaya konmuştur, ithalatın fiyat esnekliğinin düşük düzeyde olduğu da göz önüne alındığında, ekonominin iktisadi büyüme sürecine girdiği dönemlerde Türkiye ithalatında önemli bir miktarda artış gözleneceğini bu anlamda ithalatta gelir etkisinin fiyat etkisinden çok daha büyük olduğunu söylemek mümkündür. İhracatın analizinde ise; ihracatın gelir değişimine karşı duyarlılığının fiyat değişimine karşı duyarlılığından çok daha fazla olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Gelir esnekliğinin yüksek bir düzeyde tahmin edilmesi ise zaman içerisinde rekabet gücünden yoksun bir hale gelen Türkiye ihracat artışının ancak, talep cephesinde meydana gelecek bir artışla ya da gelir esnekliği yüksek ürünlere yönelik ihracat üretim kapasitesinin yükseltilmesiyle sağlanabileceğine işaret etmektedir. Bu sonuçlardan hareketle ve Türkiye ekonomisinin mevcut yapısı dikkate alındığında; orta ve uzun dönemde dış ticarette istikrarlı bir yapının tesisinde öncelikli hedefin "üretim-ithalat arasındaki karşılıklı bağımlılığın azaltılması" olması gerektiği ve bunun sağlanabilmesi için, ara ve yatırım malı ithalatını ikame edecek yeni kapasitelerin yaratılmasıyla mümkün olabileceği sonucuna ulaşılmıştır. Kısa dönemde ise; Türkiye'nin ithalata bağımlı üretim yapısı ve ithalatın sorunsuz finansmanı için döviz gelirlerini artırmanın en sağlıklı yolunun ihracat artışı olduğu dikkate alındığında; ihracata ilişkin olarak gerek mevcut ihracat kapasitelerinin yenilenmesi gerekse yeni kapasitelerin kurulmasına ilişkin tedbirlerin alınmasının, mevcut kapasite kullanım oranları çerçevesinde zorunluluk arz ettiğini söylemek mümkündür.