Türkiye için denge döviz kuru tahmin modellerinin analizi

Bretton Woods sisteminin sona ermesinden sonraki süreçte ülkelerin esnek döviz kuru sistemini benimsemeleri, liberalizasyon hareketlerinin artması, teknoloji ve bilişim alanında yaşanan gelişmeler ve günümüzde sosyal medyanın da etkisi dikkate alındığında döviz kurlarının önemini arttırmaktadır. İki ülke mallarının karşılaştırmalı fiyatı olarak ifade edilen reel döviz kurunun; ülkelerin dış ticaretteki rekabet güçlerinin bir göstergesi olarak kabul edilmesinin yanı sıra birçok makroekonomik değişken üzerinde de etkisi bulunmaktadır. Ayrıca reel döviz kuru kadar doğrudan gözlemlenemeyen denge reel döviz kurunun modellenmesi de önem taşımaktadır. Nitekim reel döviz kurunun denge değerinden sapması bir ülkenin rekabet gücünü doğrudan etkilemekte, cari açığın artmasına dolayısıyla spekülatif atakların ve para krizlerinin yaşanmasına yol açmaktadır. Çalışmanın amacı, seçilen modeller doğrultusunda Türkiye için denge reel döviz kurunu tahmin etmektir. Bu amaçla döviz kuru oluşumunu açıklayan geleneksel ve modern döviz kuru modelleri ile denge reel döviz kuru modellenmiştir. Geleneksel modellerden Satın Alma Gücü Paritesi (SGP) ve Esnek Fiyatlı Parasal Model (EFPM), modern yöntemlerden ise Temel Denge Döviz Kuru (FEER) ve Davranışsal Denge Döviz Kuru (BEER) yaklaşımları ele alınmıştır. Piyasada oluşan döviz kurlarıyla karşılaştırılarak ulusal paranın değerinden sapmaların ölçümü ve ülkenin rekabet gücünün değerlendirilebilmesini sağlayan Satın Alma Gücü Paritesi Teorisi uzun dönem denge döviz kuru için önemli bir gösterge niteliğindedir. Çalışmada Satın Alma Gücü Paritesi Teorisinin geçerliliği geleneksel birim kök testleri ile Enders, Becker, Lee (2006) tarafından geliştirilen doğrusal olmayan Fourier birim kök testleri aracılığıyla sınanmış ve Türkiye'de Satın Alma Gücü Paritesi Teorisinin geçerli olduğu bulgulanmıştır. Bu durumda reel döviz kurunda yaşanacak sapmalar kalıcı olmamaktadır. Ekonomide yaşanan gelişmelere bağlı olarak denge değerine dönmesine rağmen reel döviz kurunun seçilen EFPM, FEER ve BEER modelleri için yapılan hesaplamalarda modellerin farklı derecelerde denge değerinden saptığı tespit edilmiştir. Döviz kurunu açıklayan modern yöntemlerden FEER ve BEER modellerinin geleneksel modellerden biri olan EFPM'ne göre daha başarılı olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Hesaplanan denge reel döviz kurundan sapmaların seyri incelendiğinde 2008 Küresel Finans Krizi'nin yaşandığı dönemde FEER modeli diğer modellere göre Türk lirasının değerini daha iyi yansıtmaktadır. BEER modeli hem 2016 hem de 2018 yılı üçüncü çeyreğinde artan siyasi risk sonucu Türk lirasındaki değer kaybını göstermekte oldukça başarılı olmuştur. Bu çalışmanın diğer çalışmalardan farkı Türkiye için denge reel döviz kurunun hesaplanmasında enflasyon hedeflemesi stratejisinin ve esnek döviz kuru sisteminin uygulandığı dönemi ele alırken 2016 yılı sonrasını da modelleyen ilk çalışma olmasıdır. Çalışmanın literatüre katkısı uzun dönem dengeyi de ifade eden SGP Teorisi Türkiye için geçerli olmasına karşın seçilen modellerden (EFPM, FEER ve BEER modellerinden) elde edilen uzun dönem katsayıları istatistiksel olarak anlamsız bulunmuştur. Genel olarak bakıldığında döviz kurlarının oluşumu sadece makroekonomik değişkenler tarafından değil makroekonomik olmayan faktörlerinde etkili olmasından dolayı denge reel döviz kuru modelleri başarılı sonuçlar vermemektedir. Anahtar Sözcükler: Denge Reel Döviz Kuru, Reel döviz Kuru, Fourier Birim Kök, ARDL Sınır Testi modeli