Türkiye'nin dış politikasında İslam İşbirliği Teşkilatı (1969-2012)

Türkiye'nin İslam dünyasıyla ilişkileri tarihsel süreç içerisinde çok farklı görünümler ve anlamlar kazanmıştır. Bu durumun Türk dış politikasındaki gelişmelerle ve İslam dünyasının sorunlarıyla yakın bir ilişkisi bulunmaktadır. Dolayısıyla bu tezde, ilk bölümde Türk dış politikasının genel çerçevesi çizilmeye ve Türkiye'nin İslam dünyasına bakış açısında yaşanan dönüşümler açıklanmaya çalışılacaktır. İkinci bölümde ise İslam İşbirliği Teşkilatı'na yakından bakılacaktır. Bu bölümde aynı zamanda İslam dünyasının yaşadığı temel sorunlar ele alınacak ve bu sorunların Türkiye'nin İslam dünyasına bakışını nasıl şekillendirdiği de irdelenecektir. Son bölümde ise Türkiye'nin İİT ile ilişkileri ele alınacaktır. Türkiye'nin İİT ile tesis ettiği diplomatik ilişkiler ilk yıllarda oldukça ihtiyatlı ve mesafeli bir şekilde yürütülmüştür. İlk münasebetler araçsal bir perspektifle geliştirilmiş ve Kıbrıs sorununda ihtiyaç duyulan uluslararası destek için İİT değerli bir fırsat olarak görülmüştür. İİT'nin ilk yıllarda bir konferans şeklinde örgütlenmesi ve İslam ülkelerini bir araya getiren bir diyalog platformu olması bu politikayı desteklemiştir. Ancak bu konferansın giderek kurumsallaşması Türkiye'yi daha ihtiyatlı bir politikaya yöneltmiştir. İslam ülkelerinin kurumsal bir yapı çatısı altında birleşmeleri, laiklik hassasiyeti yüksek olan ve bu konuda devlet-toplum ilişkisini sağlıklı bir zemine oturtamamış olan Türkiye'nin kaygılarını artırmıştır. Böylece İİT ile yakın ama ihtiyatlı bir ilişki ortaya çıkmıştır. Bu ilişki Türkiye'nin İİT'ye üyeliği sorunsalında kendisini göstermiş ve Türkiye'nin üyeliği uzun süre de facto bir üyelik şeklinde olmuştur. İİT ile ilişkilerin ilk yıllarda ihtiyatlı bir şekilde yürütüldüğü görülmektedir. Türkiye, Kıbrıs sorununda İslam dünyasının desteğini almak istemiş ve bu amaçla İİT'yi değerli bir fırsat olarak görmüştür. Dolayısıyla Türkiye, İİT'ye araçsal bir bakış açısıyla yaklaşmıştır. İİT'nin ilk yıllarda bir konferans şeklinde örgütlenmesi ve İslam ülkelerini bir araya getiren bir diyalog platformu olması bu durumu desteklemiştir. Ancak bu konferansın giderek kurumsallaşması Türkiye'yi daha ihtiyatlı bir politikaya yöneltmiştir. İslam ülkelerinin kurumsal bir yapı çatısı altında birleşmeleri Türkiye'nin laiklik konusundaki kaygılarını ortaya çıkarmıştır. Böylece İİT ile yakın ama ihtiyatlı bir ilişki ortaya çıkmıştır. Bu ilişki Türkiye'nin İİT'ye üyeliği sorunsalında kendisini göstermektedir. Bilindiği üzere Türkiye bu örgüte uzun süre de facto bir üyelikle bağlı olmuştur. Süreç içerisinde İİT'nin Türk dış politikasında oynadığı araçsal rol değişmemiştir. Sadece Türkiye'nin dış politika ihtiyaçları ve hedefleri değiştikçe, İİT'nin bir araç olarak kullanım biçimleri değişmiştir. Yıllar içerisinde petrol krizleri, dış ticaret gereksinimleri, güvenlik sorunları gibi bazı uluslararası sorunlarda Türkiye İslam ülkeleriyle iş birliğine gitmek amacıyla İİT'yi ön plana çıkarmıştır. Aynı tarihlerde İİT'nin de benzer bir dönüşüm yaşadığı ve siyasal iş birliğinden ziyade ekonomik ve kültürel iş birliğinin öne çıktığı bir örgüte dönüştüğü görülmektedir. Böylece, bölgesel etkinliğini ve küresel konumunu güçlendirme arayışındaki Türkiye için yumuşak gücünü etkin bir biçimde kullanabileceği bir platform haline gelmiştir. Bu noktadan hareketle Türkiye'nin İslam ülkeleriyle ekonomik ve kültürel ilişkilerinde İİT'nin araçsal önemi 2000'li yıllarda da devam etmiştir.