Türkiye'nin modernleşme sürecinde muhalif aydının romanlarda temsili

Türkiye'nin modernleşme süreci, Osmanlı döneminde askeri alanda yaşanan yenilgilerin bir sonucu olarak ortaya çıkmış; ardından askeri/siyasi merkezileşme ve eğitim reformları gündeme gelmiştir. Buna göre modernleşme çabaları Cumhuriyet dönemine kadar aslen siyasi/idari/askeri planda gerçekleşmiştir. Dolayısıyla Osmanlı modernleşmesinin en önemli özelliklerinden biri yönetici elitin önderliğinde, merkezden çevreye doğru gelişen çizgisel bir yapı sergilemiş olmasıdır. Bu bağlamda önemli olan bir diğer unsur modernleşme politikalarına bağlı olarak, ulema sınıfından farklı yeni bir aydın tipinin ortaya çıkmış olmasıdır. Temel amacı devleti kurtarmak, onun devamlılığını sağlamak ve modernitenin temel ilkelerini yaymak olan bu yeni aydın tipinin en önemli özelliği devlet örgütlenmesinin içinde çoğu zaman bir memur gibi işlev görmesidir.Cumhuriyet dönemine bakıldığında ise düzen ve ilerleme ilkesinden hareketle topyekün modernleşme anlayışının benimsendiği görülmektedir. Ancak bu dönemde de tıpkı, Osmanlı olduğu gibi, modernleşme devlet eliyle gerçekleştirilmiş ve aydınlar sürecin önemli bir parçası olmuşlardır. Nitekim bazı farklılıklar olmakla birlikte, Cumhuriyet döneminde de aydınlar geçmişteki birçok özelliklerini ve misyonlarını devam ettirmişlerdir.Bu misyon ve işlevler ise Osmanlı/Türk aydının muhalif kimliğini önemli ölçüde belirlemiştir. Nitekim devletten özerk ve bağımsız bir yapı sergilemesi öngörülen aydın çevrelerin, memur/bürokrat kimlikleriyle toplumsal - siyasal arenada yer almaları, onların ?muhalif? kimliğini saptayan mühim bir faktör olmuştur. Türkiye'nin modernleşme sürecine koşut olarak aydınların toplumsal ve siyasal işlevleri de belli oranlarda dönüşümler ve farklılıklar göstermiştir. Diğer taraftan Türkiye'nin geçirmiş olduğu dönüşüm süreci ve aydınların bu süreçte oynadığı rol, ilk ortaya çıktığından beri Osmanlı/Türk romanına çeşitli şekillerde konu olmuştur.Buradan hareketle çalışmada, Osmanlı/Türk aydının ?muhalif? tavrının hangi koşullarda oluştuğu, toplumsal-siyasal eleştirilerinin hangi konular etrafında yoğunlaştığı, ?muhalif? kimliğinin nasıl bir görünüm sergilediği ve bunların toplumsal/siyasal gelişmelerle birlikte nasıl bir dönüşüm gösterdiğini romanlardaki imgeler aracılığıyla ortaya koymak amaçlanmıştır. Bu amaç çerçevesinde farklı dönemlerde ve farklı ideolojik eğimlerle yazılmış romanlar incelenmiş ve çalışmanın amacına uygun olanlar belirlenmiştir. Örnek olarak seçilen romanlarda elde edilen veriler ise belli kategoriler altında analiz edilmiştir.Yapılan analizler sonucunda eserlerde temsil edilen aydınların, Osmanlı/Türk aydınının ?kurtarıcı?, ?kurucu?, ?bürokrat/yönetici? gibi birçok özelliğini taşıdıkları ve bu özelliklerin ?muhalif? kimliğini belirleyen önemli bir unsur olarak ortaya çıktığı görülmüştür. Nitekim temel modernlik anlatısının değişimiyle birlikte ?muhalif? tavır alışlarda bulunan ve bu noktada çeşitli dönüşümler gösteren Osmanlı/Türk aydınının, özellikle `80'li yıllara kadar çalışmada tanımlanan anlamıyla ?muhalif aydın? olarak ifade etmenin doğru bir yaklaşım olamayacağı kanaatine varılmıştır.Anahtar Sözcükler1)Modernleşme2)Türkiye'de Modernleşme3)Türkiye'de Roman4)Entelektüel5)Türkiye'de ?muhalif? entelektüel/ aydın