Türkiye'de uygulanan tarımsal destekleme politikalarının üretim etkisi

Tarım sektörü birçok açıdan önemlidir. Bunlardan ilki gıda arz güvenliğini garanti altına alma isteği, ikincisi ekonomi politikasıdır. Zira fiyat, dış ticaret, bütçe ve istihdam politikaları tarımdan bağımsız değildir. Konunun sosyal tarafı ise tarımın önemini artıran bir diğer etkendir, çünkü nüfusun azımsanmayacak bir bölümünün gelir kaynağını tarım sektörü oluşturmaktadır. Tarımın önemi artıran bu gibi sebepler, sektörün korunarak gözetilmesi için önemli birer neden oluşturmaktadır. Üretici ile üretimi korumak ve yönlendirmek için en fazla kullanılan araçlardan biri ise tarımsal desteklerdir. Tarımsal destekler aynı zamanda sektörü dış rekabetten koruma amacıyla da kullanılmaktadır. Fakat destekleme politikalarının dış ticaretteki olumsuz yansımaları, desteklerin sorgulanmasına zemin hazırlamıştır. Zira tarımsal desteklerin yarattığı üretim fazlası, özellikle ekonomisi tarıma dayalı ülkelerde yıkıcı etkilere neden olmuştur. Bu durumdan kaçınmak isteyen ülkeler ise yüksek gümrük tarifeleri ve kotalar gibi korumacı tedbirleri hayata geçirmişlerdir. Yerel ve küresel anlamda daha az ticaret ve daha fazla refah kaybı anlamına gelen bu durum, ilk defa GATT (DTÖ) bünyesinde düzenlenen Uruguay Turunda kapsamlı olarak müzakere edilmiştir. Tur sonucunda imzalanan Tarım Anlaşması ile üretimi etkileyen destekleri azaltma konusunda birtakım taahhütler verilirken, üretimden bağımsız destek verme konusunda sınırlamaya gidilmemiştir. Nitekim bundan sonraki süreçte tarımsal destekler, üretimden bağımsız desteklere doğru evrilmiştir. Türkiye ise 2000'li yılların başında yaşadığı ekonomik krizlerin de etkisiyle tarımsal destekleme politikalarını yeniden tasarlamıştır. Nitekim bu kapsamda, destekleme alım ve fiyat politikaları gibi üretimi doğrudan etkileyen desteklerden alan bazlı doğrudan desteklere ve fark ödemesi desteğine geçiş yapılmıştır. Üretimden bağımsız tarımsal desteklerin amacı, üretim kararı aşamasında tarımsal desteklerden ziyade piyasa sinyallerinin üretici tarafından dikkate alınmasını teşvik etmektir. Fakat teoride tarımsal desteklerin bağımsızlığından söz edilse de uygulamada tarımsal desteklerin üretimden bağımsızlığı tartışma konusudur. Nitekim bu çalışmanın konusu da Türkiye'de yaygın birer destekleme politikası aracı olarak kullanılan alan bazlı doğrudan tarımsal destekler ile fark ödemesi desteğinin üretim üzerindeki etkisidir. Bunun için 2002-2018 yılları arasında verilen desteklerin buğday, mısır, ayçiçeği, kütlü pamuk, çeltik, soya fasulyesi, kanola, aspir, çay, kuru fasulye ve zeytin üzerindeki üretim etkisi araştırma konusu yapılmıştır. Bağımlı değişkenin üretim miktarı olarak belirlendiği çalışma için iki model oluşturulmuştur. Birinci modelin bağımsız değişkenleri fark ödemesi desteği, alan bazlı doğrudan destek, ürün fiyatı, yakıt fiyatı ve gübre fiyatı olarak belirlenmiştir. Türkiye'nin kendine has durumu da göz önünde bulundurularak, ilk modeldeki bağımsız değişkenlere ek olarak ikinci modele asgari ücret ve tarımsal makineleşme değişkenleri ilave edilmiştir. Ekonometrik yöntem olarak kullanılan Panel ARDL analizi sonucunda, her iki desteğin de üretimi etkilediği ancak fark ödemesi desteğinin alan bazlı desteklere göre üretimi daha fazla etkilediği sonucuna ulaşılmıştır. Bir diğer ifadeyle, alan bazlı doğrudan destekler fark ödemesi desteklerine göre üretimden daha bağımsızdır. Bunun yanında, ürün fiyatının üreticiler için iyi bir gösterge olmadığı anlaşılmıştır. Üreticilerin, fiyat düşmesinden kaynaklanan gelir kayıplarını daha çok üreterek telafi etme yolunu seçmelerinin bunda etkili olabileceği değerlendirilmiştir. Girdi fiyatlarındaki artışın ise özellikle uzun dönemde üreticileri olumsuz etkilediği görülmüştür. Bununla birlikte, göç olgusunun bir sonucu olarak, asgari ücretteki artışların tarımsal üretimi olumsuz etkilediği sonucuna ulaşılmıştır. Tarımsal makineleşme ile tarımsal üretim arasında anlamlı bir ilişkinin bulunmaması ise çalışmanın bir diğer sonucudur. Bulguların, tarımsal desteklerin üretim ve üreticinin yönlendirilmesi için nasıl kullanılması gerektiğini göstermesi açısından önemli olduğu değerlendirilmektedir. Bununla birlikte, DTÖ nezdinde devam eden İleri Düzey Tarım Müzakerelerinde bu konuyla ilgili Türkiye'nin dezavantajlı duruma düşme ihtimali de göz önünde bulundurularak, gerekli politika tedbirlerinin alınmasının faydalı olacağı düşünülmektedir.