Regional consumption and income dynamics in Turkey: A panel data analysis

Bölgesel düzeyde tüketim ve gelir dinamiklerinin incelenmesi ülkemizde son yıllarda önemli hale gelmektir. Bölgesel gelir ve tüketim farklılıkları bölgesel ekonomik politikaların olusturulmasında kullanılmaktadır, çünkü bölgesel gelir ve tüketim farklılıklarının azaltılması ekonomik kalkınma açısından çok önemli bir aşamadır. Son yıllarda iletişim teknolojilerindeki bilimsel ve teknolojik gelişmeler ve hava, kara ve deniz ulaşımının teşvik edilmesi, bölgesel düzeyde hanehalkları arasındaki etkileşimi artırmaktadır. Böylece, hanehalkları arasında tüketim ve gelir farklılıları değişmektedir. Bu tez Türkiye'deki 26 İBBS Düzey-2 bölgesi arası tüketim ve gelir farklılılarının olup olmadığını test etmeyi, daha sonra bu farklılıklarının belirleyicilerini tespit etmeyi ve son olarak da bu farklılıkların zamanla nasıl bir değişim gösterdiğini bulmayı amaçlamaktadır. Bu amaçla bölgesel düzeyde her bir mal ve hizmet grubu için esneklikler hesaplanmış, daha sonra bölgesel yakınsama analizleri yapılmıştır. 26 İBBS Düzey-2 bölgesi için 2005-2013 yılları arasında 12 mal ve hizmet grubu için fiyat ve gelir esneklikleri lineer formda mükemmele yakın talep modeli(Deaton & Muellbauer, 1980) kullanılarak hesaplanmıştır. Gıda, alkollü içecek, giyim, konut, mobilya, sağlık, ulaşım, haberleşme, eğlence, eğitim, lokanta ve diğer mal ve hizmet harcamaları için esneklikler coğrafik olarak ağırlıklandırılmış panel regresyon(Bruna & Yu, 2013;Yu, 2010) tekniği kullanılarak elde edilmiştir. Bu teknik yatay kesit bağımlılığını hem zamansal hem de mekansal açıdan dikkate almaktadır ve bireysel değişkenliği, bölgesel otokorelasyonu ve de bölgesel değişkenliği dikkate aldğı için diğer geleneksel regresyonlardan daha üstündür. Bulgularımız talebin gelir esnekliğinin konut harcaması için inelastik, ulaşım harcaması, mobilya harcaması, ulaşım harcaması ve sağlık harcaması için oldukça elastik olduğunu göstermektedir. Gıda harcaması, giyim harcaması ve haberleşme harcamasının esneklikleri ülkenin doğusu ve batısı arasında farklılık göstermektedir. Alkollü içecek harcaması, lokanta harcaması, eğlence harcaması da bölgeden bölgeye farklılık göstermektedir. Fakat belirtmek gerekir ki, gıda harcaması, giyim harcaması ve haberleşme harcaması esneklikleri sistematik bir yapı göstermemektedir. Eğitim harcaması esnekliği de zannedilenin aksine bölgeler arasında sistematik bir yapı göstermemektedir. Talebin fiyat esnekliğin konut harcaması, mobilya harcaması ve sağlık harcaması için tüm bölgelerde benzerdir. Kalan diğer tüm harcamaların esneklikleri ise bölgeler arasında ciddi farklılılar göstermektedir. Gıda harcamasının ve giyim harcamasının fiyat esneklikleri gelir esnekliklerinde olduğu gibi doğu batı bölgeleri arasında sistematik farklılık göstermektedir. Ama alkollü içecek harcaması, eğlence harcaması ve lokanta harcamasının esneklikleri bölgeler arasında farklılaşmamaktadır. Zannedilenin aksine, eğitim harcaması, sağlık harcaması, ulaşım harcaması ve haberleşme harcamasının fiyat esneklikleri bölgeler arasında önemli oranda farklılaşmaktadır. Gıda, alkollü içecek, giyim, konut, mobilya, sağlık, ulaşım, haberleşme, eğlence, eğitim, lokanta ve diğer mal ve hizmet harcamaları için ve de gelir için yakınsama 4 farklı yaklaşım kullanılarak test edilmiştir. İlk olarak mekansal dinamik panel regresyon model yaklaşımı(Lee & Yu, 2010) ve dinamik panel kantil regresyon yaklaşımı(Galvao, 2011) ile Neoklasik büyüme modelini((R. J. Barro & Sala-i-Martin, 2004) baz alarak 26 İBBS Düzey-2 bölgesinde 12 mal ve hizmet grubu ve gelir için yakınsama test edilmiştir. Daha sonra yakınsama kulüpleri yaklaşımı(Hobijn & Franses, 2000) ile birim kök testi ve kümeleme algoritmaları uygulanarak yakınsama klüplerinin varlığı incelenmiştir. Son olarak dağılım yaklaşımı(Quah, 1996) ile çekirdek yoğunluk fonksiyonları temel alınarak yakınsama test edilmiştir. Kantil regresyon analizinde, yakınsama/ıraksama mal ve hizmet gruplarına göre farklılık göstermektedir. Toplam harcamalar içinde pay olarak ölçülen gıda harcaması, giyim harcaması ve sağlık harcaması için zayıf yakınsama gözlenmektedir. Diğer mal ve hizmet grupları için, istatistiksel olarak anlamlı yakınsama veya ıraksama tespit edilememektedir.Harcama gruplarına göre bölgeler arasında koşulsuz yakınsama analizleri, eğitim ve istihdam gibi kontrol değişkenlerinin eklenmesiyle tekrarlanmaktadır. Bu faktörler, yakınsama/ ıraksama süreçlerini etkileyip etkilemediklerini görmek için test edilmiştir. Analiz sonuçlarından kontrol değişkenlerinin sonuçlarda anlamlı bir değişiklik yapmadığı görülmektedir. Aynı zamanda neredeyse bu değişkenlerin hiçbiri, tek başına veya birlikte modellerde istatistiksel olarak anlamlı değildir. Mobilya harcaması, konut harcaması, eğlence harcaması, lokanta harcaması ve eğitim harcaması gibi nispeten elastik mal ve hizmet gruplarında yakınsama ya da ıraksama bulunmamıştır. Bu durum, elastik olmayan bu harcama gruplarının payında, kısa vadede önemli bir değişiklik olmaması ve bütçe paylarının nispeten sabit kalması gibi nedenlerle açıklanabilmektedir. Ayrıca, eğitim ve istihdam gibi sosyal faktörlerdeki değişiklikler bu paylarda önemli değişiklikler yaratmamaktadır.Mal ve hizmet grupları açısından bölgeler arasındaki tüketim farklılıklarındaki yakınsama analizleri, alternatif bir tahmin yöntemi olarak mekansal dinamik panel regresyon yöntemiyle tekrarlanmaktadır. Koşulsuz yakınsama analizinin sonuçlarına göre, alkollü içecek harcaması, sağlık harcaması, eğitim harcaması ve gelirde yakınsama ya da ıraksama bulunamazken diğer tüm mal ve hizmet gruplarında ıraksama bulunmaktadır. Koşullu yakınsama analizi sonuçlarına göre, gelir, sağlık harcaması ve diğer mal ve hizmet harcaması için yakınsama ya da ıraksama bulunmazken, diğer tüm mal ve hizmet gruplarında ıraksama bulunmaktadır. Mekansal dinamik panel regresyon modellerinin, istihdam oranı modele dahil edildiğinde ıraksamayı hızlandırdığı gözlemlenmektedir. Yakınsama kulüpleri yaklaşımı analizine göre, içsel olarak birçok küçük bölge oluşmaktadır. Tüketim davranışları, ortak özelliklere sahip daha küçük bölgelerde zaman içinde benzerlik göstermektedir. Ek olarak, çekirdek yoğunluk grafiklerinin çarpık, basık ve görsel olarak eşit olmaması, farklı yöntemlerle yapılan ekonometrik tahminlerin bulgularını desteklemektedir. Dört yakınsama analizden elde edilen ortak bulgular gelir ve fiyat esneklikleri düşük ve bütçedeki payları yüksek olan gıda harcaması, giyim harcaması ve sağlık harcamalarında bölgeler arasında farklar yavaş yavaş azalmakta olduğunu göstermektedir. Fakat, gelir ve fiyat esneklikleri kısmen yüksek olan mobilya harcaması, konut harcaması, eğlence harcaması, lokanta harcaması ve eğitim harcamalarında yakınsama ya da ıraksama bulunamamıştır. Tezde tüketimin göstergesi olarak ilgili harcamaların toplam hanehalkı bütçesindeki payı kullanılmaktadır. Bu payların zaman içinde çok az değişiklik göstermesi ve hatta bazı tüketim gruplarında neredeyse hiç değişiklik görülmemesi yakınsama analizinde anlamlı sonuçlara ulaşmayı ciddi şekilde zorlaştırmaktadır. Geniş bir coğrafyaya sahip olan Türkiye'de her bölgenin kendi sosyal, kültürel, ekonomik ve coğrafi yapısı bulunmaktadir. Bu nedenle tüketim alışkanlıkları farklılık göstermektedir. Böylece, geniş bir coğrafi bölgeye yayılan bölgeler arasındaki tüketim davranışlarının kısa dönemde yakınsaması beklenmemektedir. Ayrıca, burada tanımlanan İBBS Düzey-2 bölgeleri eksojen olarak tanımlanan bölgelerdir.