Üniversitelerin yer seçiminde yararlanılabilecek yeni bir yöntem önerisi

Ortaçağ Avrupası'nda kentsel bir kurum olarak ortaya çıkan üniversite, başlangıçta bir planlama sonucunda değil, toplumsal ihtiyaçlara göre şekillenmiştir. Zamanla yükseköğretime artan talep ile birlikte özellikle II. Dünya Savaşı sonrasında üniversitelere yönelik planlama yaklaşımı ortaya çıkmıştır. Üniversite planlaması, 'üniversite yer seçiminin, türü ve büyüklüğünün, üniversitenin akademik, mali ve mekânsal yapısının belirlenmesi' gibi birçok önemli aşamadan oluşan bir süreçtir. Bu sürecin ilk aşamasını oluşturan üniversitelerin yer seçim kararları ise ülke içindeki dağılım ve kent içindeki yer seçimi olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Üniversitelerin ülke içindeki dağılımı makro ölçekte, kent içindeki yer seçimi mikro ölçekte verilen planlama kararlarıdır. Bu çalışma ile makro ölçekte üniversitelerin ülke içi yer seçimine ve mikro ölçekte kent içi yer seçimine etki eden parametrelerin belirlenmesi ve sayısallaştırılması ile üniversitelerin yer seçiminde uygulanabilecek bir yöntemin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Bu kapsamda öncelikle üniversite kavramına değinilmiş, Dünya'da ve Türkiye'de üniversitelerin tarihsel bir değerlendirmesi yapılmıştır. Üniversitelerin kuruluş amaçları, çalışma biçimleri, toplumsal katkıları ve geldikleri seviye tartışılmıştır. Ülkemizde üniversite adıyla yeni bir kurumun ortaya çıkışından günümüze kadar geçen süre zarfında, üniversitelerin kurulma gerekçelerine yönelik bir envanter çıkarılmış ve bu süreçte üniversitelerin kurulduğu şehirlerin hangi ölçütlere göre belirlendiği incelenerek ülkemiz için karar verme sistematiği araştırılmıştır. Çalışmanın devamında üniversitelerin yer seçimine yönelik Dünya'da ve ülkemizde yapılan çalışmaların incelenmesi sonucu, 'üniversitelerin ülke içi yer seçimini etkileyen 5 temel parametre grubu altında 26 alt parametre; şehir içi yer seçimini etkileyen 4 temel parametre grubu altında 25 alt parametre' belirlenmiştir. Üniversitelerin ülke ve şehir içi yer seçimini etkileyen parametrelerin değerlendirilmesi AHP yöntemi ile karar alternatiflerinin değerlendirilmesi ise TOPSIS yöntemi ile gerçekleştirilerek üniversitelerin yer seçimine yönelik bir karar verme metodolojisi geliştirilmiştir. Bu metodolojinin üniversitelerin ülke içi yer seçimine yönelik test edilebilmesi için 'Antalya, Eskişehir, Kayseri, Konya, Sivas ve Zonguldak' kentleri; şehir içi yer seçimine yönelik test edilebilmesi için 'Selçuk Üniversitesi' örneklem alanı olarak belirlenmiştir. Bu alternatiflerin belirlenmesi 1970 yılında Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) tarafından yapılan çalışmaya dayanmaktadır. Üniversitelerin yer seçimine yönelik geliştirilen metodolojinin uygulanması ile üniversitelerin ülke içi yer seçiminde ekonomik ve sosyo-kültürel parametrelerin daha ağır bastığı ortaya çıkmıştır. Ekonomik ve sosyo-kültürel faaliyetlerde çeşitlenme artışı, üniversite kurulmasını dolayısıyla daha kaliteli öğrenci, öğretim elemanı ve yönetici kadro teminini kolaylaştıracaktır. Şehir içi yer seçiminde ise erişebilirliğin ve üniversite-kent arasındaki karşılıklı etkileşimin daha önemli olduğu sonucuna varılmıştır. Yükseköğretimin büyümesi ve gelişmesi ile birlikte bir üniversite kampüsünün kurulması kolaylaşsa da kent dışı kampüs üniversiteleri, kent merkezlerini verimsizleştirme tehdidi ile karşı karşıya bırakmakta ve üniversitenin temel işlevlerini yansıtmada yeterince başarı sağlayamamaktadır. Bu yüzden üniversitenin kente geri dönüşü ve üniversite-kent arasındaki uzlaşma sağlanmalıdır. Bu çalışma ile üniversitelerin ülke ve şehir içi yer seçim sürecine yönelik hem durum tespiti yapılmış hem de üniversitelerin ülke ve şehir içi yer seçiminin bilimsel verilere göre yapılabileceği bir karar destek modeli oluşturulmuştur. Önerilen metodolojinin üniversitelerin yer seçimine yönelik yapılan ve/veya yapılacak araştırmalara katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Çalışma bütününde elde edilen sonuçların, üniversitelerin yer seçiminde yer alan aktörlere karar verme sürecinde yönlendirici olması beklenmektedir.