Vejetaryenizm bağlılık ölçeğinin geliştirilmesi, geçerlik ve güvenirlik çalışması

Vejetaryenizm, bir diyet olarak tanımlanırken, aynı zamanda hayvan hakları ve çevre etiğine dayanan bir yaşam felsefesi olarak da görülmektedir. Vejetaryenizmin son yıllarda daha fazla insan tarafından benimsendiği bildirilmekte, aynı zamanda vejetaryen bireylerin diyetlerine ve felsefelerine bağlı olmadıkları iddia edilmektir. Bu çalışma, vejetaryenlerin diyetlerine ve felsefelerine bağlılığını etkileyen faktörlerin belirlenmesi ve bağlılık düzeyinin ölçülmesini sağlayacak Vejetaryenizm Bağlılık Ölçeği'nin geliştirilmesi amacıyla yapılmıştır. Çalışmanın araştırma yöntemi olarak, karma yöntemlerden biri olan "keşfedici ardışık desen" kullanılmıştır. Nitel çalışma ile Vejetaryenizm Bağlılık Ölçeği'ne girecek maddeler belirlenmiş, oluşturulan ölçeğin, geçerlik ve güvenirlik analizleri için, iki aşamalı nicel çalışma yapılmıştır. Nicel aşamalarda, Açıklayıcı Faktör Analizi ve Doğrulayıcı Faktör Analizi yöntemleri kullanılmıştır. Nitel ve Birinci Nicel Aşama İstanbul'da, İkinci Nicel Aşama Didim VegFest'te ve İstanbul'da yüz yüze gerçekleştirilmiştir. Çalışma ile vejetaryenlerin bağlılık düzeylerini ölçme konusunda, geçerlik ve güvenirlik aşamaları tamamlanmış, "Adanmışlık", "Esneklik" ve "Hoşgörü" olarak adlandırılmış üç faktör ve 13 maddeden oluşan Vejetaryenizm Bağlılık Ölçeği geliştirilmiştir. Çalışma sürecinde elde edilen veriler ışığında, veganların, veganizme bağlılık düzeyini ölçmek amacıyla kullanılabilecek ikinci bir ölçek geliştirilmesine karar verilmiştir. Veganların bağlılık düzeyini ölçme konusunda, yeterli geçerlik ve güvenirlik gösteren, "Adanmışlık", "Esneklik", "Hoşgörü" ve "Pragmatizm" olarak tanımlanan dört boyuttan ve 16 maddeden oluşan, Veganizm Bağlılık Ölçeği geliştirilmiştir. Vejetaryenizm Bağlılık Ölçeği ve Veganizm Bağlılık Ölçeğine yönelik ilk bulgulara göre, etik/ahlak motivasyonu nedeniyle vegan/vejetaryen olan katılımcıların, sağlık gerekçesiyle vegan/vejetaryen olanlara (p<0.05); aktivizm yapan katılımcıların, aktivizm yapmayanlara (p<0.05); başka insanların vegan/vejetaryen olmalarına etki eden katılımcıların, diğer katılımcılara (p<0.05) kıyasla hem Vejetaryenizm Bağlılık Ölçeği'nde hem de Veganizm Bağlılık Ölçeği'nde anlamlı düzeyde daha yüksek puan aldıkları görülmüştür. Sonuç olarak, Vejetaryenizm Bağlılık Ölçeği'nin vegan ve vejetaryen bireylerin vejetaryenizme bağlılık düzeyini; Veganizm Bağlılık Ölçeği'nin ise vegan bireylerin veganizme bağlılık düzeyini ölçmek amacıyla kullanılabileceği ileri sürülebilir. Anahtar Kelimeler: Diyet bağlılığı, keşfedici ardışık desen, ölçek geliştirme, veganizm, vejetaryenizm