Yanyalı Süleyman Efendi'nin Şerh-i Dîvân-ı Urfî adlı eseri (İnceleme- transkripsiyonlu metin-şerh sözlüğü)

Urfî-i Şirâzî (m. 1555-m. 1591)'nin öncülüğünde Hindistan'da gelişen Sebk-i Hindî, özellikle Afganistan ve Anadolu sahasında önemli bir tesir uyandırmıştır. Bu tesirin sonucu olarak Anadolu sahasında, Urfî'nin şiirlerine çok sayıda şerh kaleme alındığı görülür. Bu şerhler, Urfî'nin şiirlerinin Anadolu'da merak uyandırdığı ve okunduğunu gösteren önemli bir delildir. Bu tez çalışmasının amacı, özellikle Sebk-i Hindî'de şiirler kaleme alan dîvân şâirlerini büyük oranda etkilemiş ve Anadolu sahasında önemli ölçüde şöhrete mazhar olmuş olan İranlı şâir Urfî-i Şirâzî'nin Dîvân'ına Klâsik Türk Edebiyatı şerh geleneği çerçevesinde yazılmış şerhlerden, XVIII. asrın sonu XIX. asrın başlarında Yanyalı Süleyman Efendi tarafından kaleme alınan "Şerh-i Dîvân-ı Urfî" adlı şerh metninin ilmî usûllere uygun şekilde hazırlanarak eser üzerinde yapılacak yeni çalışmalara kaynaklık edecek bir metin oluşturmak; Türk kültür ve edebiyat dünyasının önemli kaynaklarından biri olan şerhlere yeni bir eseri daha kazandırarak araştırmacıların istifadesine sunmak ve özellikle Sebk-i Hindî çerçevesinde şiir yazan Dîvân şâirlerine büyük oranda tesir etmiş olan Urfî-i Şirâzî'nin dil ve üslûp özelliklerini ortaya çıkararak yapılacak olan karşılaştırmalı çalışmalara zemin hazırlamaktır. Çalışmada, Urfî'nin hayatı, sanatı ve eserleri hakkında bilgiler verilerek Türk edebiyatına yapmış olduğu tesire dair tespitlerde bulunulmuştur. Şerh türünün tarihî gelişimi, Türk edebiyatında klâsik şerh geleneği, klâsik ve modern şerhle ilgili tespitler ve bu alanda geçmişten günümüze yapılan bazı çalışmalar tartışılarak yorumlanmıştır. Klâsik şerh geleneğimiz çerçevesinde yazılan şerhler ve bu şerhlerin metodolojisi hakkında bilgiler verilmiştir. Tezimizde, birçok şârih tarafından şerh edilen Urfî'nin şiirlerine yazılan en hacimli şerhlerden biri olan (258 varak) Yanyalı Süleyman Efendi tarafından kaleme alınan Şerh-i Dîvân-ı Urfî'nin "İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi"nde tespit ettiğimiz simâ kayıtlı tek nüshası ilmî transkripsiyon sistemine uygun olarak günümüz Latin harflerine aktarıldıktan sonra Urfî'nin Yanyalı Süleyman Efendi tarafından şerh edilen iki bini aşkın Farsça beytinin günümüz Türkçesine tercümelerinin metne dipnot olarak verilmesiyle klâsik şerh metinleri üzerine yapılan çalışmalar içerisinde bir ilk gerçekleştirilmiştir. Böylece çalışmadan, klâsik şerh metinlerinin amaçları arasında yer alan dil öğrenimi için de istifade edilebilmesi amaçlanmıştır. Son olarak hazırlamış olduğumuz Urfî Dîvânı Şerhi Sözlüğüyle şerh metninde yer alan kelime, mazmun ve ibarelere dair şârihin kendi cümleleriyle yapmış olduğu açıklamaların bir sözlüğü hazırlanmıştır.