Zemahşeri'de kulların fiilleri meselesi

İslam düşünce tarihinde ilk tartışmaya başlanılan konulardan birisi de kulların fiilleri meselesidir. Bazı Müslüman düşünürlere göre Allah insanlara fiillerini meydana getirebilme veya terk etme kudreti vermiştir. Buna göre insanlar fiillerinde özgürdür ve fiillerini kendileri yaratır. Bu özgürlük ve hürriyete sahip olmadığı halde insanların, fiillerine karşılık ceza veya mükâfat görmeleri, ilahî adalet açısından bir anlam ifade etmez. Allah, insanları kendi fiillerini yapmaya mecbur kılsa ve yine yapılan fiillerden dolayı onları cezalandırsa bu apaçık bir zulüm olur. Bu görüşü savunan Müslüman düşünürler kendi düşüncelerini destekleyen ayetleri delil olarak kabul ederken görüşlerine ters düşen ayetleri ise tevil etmişlerdir. Bir başka grubunun temsil ettiği akıma göre, insanlar kendi fiilleri konusunda özgür değillerdir. Hür iradeleri olmadığı için fiillerini yapma veya yapmama konusunda irade ve kudretleri yoktur. Dolayısıyla kendi fiillerini yine kendileri meydana getiremezler. Kulların fiillerini Allah meydana getirir ve bu fiiller konusunda onlar mecburdurlar. İnsanların Allah'tan bağımsız özgür iradeleri olsa ve fiillerini kendileri meydana getirse, bu durumda Allah atıl kalmış olur ve bu Allah'ın kontrolünü yok sayma anlamı taşır. Bu da mutlak güç ve kudret sahibi olan bir Allah tasavvuruna uygun düşmez. Aynı şekilde bu görüş sahipleri de düşüncelerini destekleyen ayetleri delil kabul ederken muhaliflerinin delil olarak kabul ettikleri ayetleri tevil etme yolunu tercih etmişlerdir.v Üçüncü bir topluluk, zikredilen iki uç görüşün ortasını bulmaya gayret etmişlerdir. Onlara göre kulların fiillerini yaratan Allah'tır ve kullar kendi fiillerini sadece kesb ederler. Bu kesb sebebiyle onlar fiillerinden sorumludurlar. Burada fiilleri yaratan kullar olmadıkları halde onları sorumlu kılan şey, fiilleri özgür iradeleri ile tercih etmeleri ve yapmalarıdır. Bu çalışmada, yukarıda ifade edilen görüş ayrılıkları arasında birinci grupta yer alan Zemahşerî'nin, el-Keşşâf isimli tefsirinde ve el-Minhac fi Usûlü'd-Dîn adlı kelamî eserinde kulların fiilleri meselesine yaklaşımı ele alınıp incelenmiştir.