22
Archived Theses
0
DOIs Assigned
0%
DOI Rate
Discipline
Kentsel yenileme odağında kentsel tasarım: Ataşehir Barbaros Mahallesi örneği
Urban renewal is an improvement effort to adapt physical areas that have lost their old identity and function to today's social and economic needs using contemporary and technological approaches. Urban areas where problems such as deindustrialization, globalization, slums, poverty and deprivation, earthquakes, unplanned urbanization, and lack of urban services are observed in developed or developing countries need renewal. Contrary to popular belief, urban renewal is not just about renewing a building. A successful urban renewal project is a multidimensional process designed to create healthy, high-quality, livable cities and urban areas by assessing the physical, socioeconomic, and legal dimensions of the areas and applying one or more of the urban renewal methods appropriate to the existing area to find solutions for the areas to be renewed over time. The design dimension of urban renewal is one of the essential dimensions for projects. Renewal is an action that should be addressed to a large extent in the context of urban design. Urban design guides, one of the tools to implement an urban design, play an important role in the healthy development of cities. The guides, which are effectively used worldwide, have not yet been implemented in Turkey, so similar and unqualified buildings have appeared in most Turkish cities. However, it is known that efforts have been made in recent years to encourage local governments to create their guides under the guidance of the relevant ministries. As the study area, the slum area of Barbaros neighborhood located in Ataşehir district, on the Anatolian side of Istanbul, was examined. The reason why this area was selected as the study area is that it is foreseen that it will undergo urban renewal soon. In this context, the study area's current socio-economic and physical condition has been determined based on the field investigations and user surveys made by the municipality to form a base for the urban renewal project planned to be implemented in the Barbaros neighborhood. The problems, observations, and survey results identified in the area were compiled, proposals for application were presented, and a design guide was prepared.
Savaş sonrası şehı̇rlerde sürdürülebı̇lı̇r ve dayanıklı kentsel geliştirme stratejı̇lerı̇
The main challenge for the 21st century is to implement sustainable urban development strategies to deal with the so, economic, and environmental problems. In developed countries, the more cities invest in amenities and basic infrastructure the more they attract investment and private activities. However, in the post-war cities, the situation is more complex as rapid urbanization faces a lack of resources, insufficient infrastructure, and often brutal changes in social and political structures. This increased demand to provide infrastructure and create jobs without much of the economic and social resources requires keeping urban planning and management flexible and ready to adapt to new sustainable and resilient strategies. Urban resilience can prevent and "resist" some environmental and social matters, natural or man-made disasters, physical, social, and economic degradation phenomena in the proper way. Integrating both resilience and sustainability into urban planning requires tools that capture, quantify, and visualize how stakeholders' preferences, social relations and political influence interact to affect urban vulnerabilities. Moreover, if this concept was utilized properly in post-war cities –like the city of Aleppo in Syria which was greatly affected by the civil war in 2011- it can help the urban capability cope more effectively with the various past and possible crises. This requires the understanding of the strengths and weaknesses of cities, social capital, and governance capacity. Proposing sustainable and resilient urban development strategies for Aleppo might also provide lessons for other post-war cities facing similar problems.
İklim değişikliğine karşı dayanıklılık açısından kentsel rekreasyon alanları: Hunter's Point South park örneği, New York
Climate change-induced natural disasters have severely affected cities and their residents. Rapid urbanization has led to crowded and vegetation-deprived urban areas, compounded by the greenhouse effect and inadequate infrastructure. The Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) has highlighted the negative impacts of climate change on the environment and human health for over 40 years. Regrettably, the outcomes fall significantly short of what was anticipated, even to the extent of needing to be improved. Each year, millions of individuals are impacted, either directly or indirectly, by the occurrences resulting from climate change. On the other hand, as impacted by the detrimental side effects of climate change, a concept arises: resilience. Resilience is the ability to withstand and rebound from disruptions, which is crucial in urban design to address climate-related disasters. Climate-resilient urban development emphasizes local governance, community involvement, and the integration of physical, social, and economic considerations. This thesis study focuses on cities' resilience, explicitly looking at Hunter's Point South Park design case in Long Island City, New York. The study aims to examine the resilient design of the park created during Hurricane Sandy. Design assessments and research studies are conducted to comprehend better and improve resilience. This thesis explores potential actions within each category. The assessment section, therefore, focuses on creating a resilience evaluation for urban studies and aiding researchers. Several tools from organizations such as the Resilience Alliance, Rockefeller Foundation, Arup, and UN-Habitat are used in evaluation processes. In order to gain insights into resilience strategies, one can use assessment questions covering essential aspects such as resource use, funding, environmental impacts, spatial changes, organization, and stakeholder involvement. The study is aiming to develop an updated resilience toolkit for the designated area and beyond by integrating assessment tools. This process includes the creation of a comprehensive questionnaire that incorporates key elements from the Resilience Assessment Workbook and the Guide to the City Resilience Profiling Tool. The ultimate aim is to develop an updated assessment toolkit tailored to the specific area of focus, which can be expanded in scope and applied to diverse areas within the field of resilience studies. As highlighted by the assessment studies, creating a sustainable project necessitates incorporating multiple systems from beginning to end. It is critical to engage community members, local authorities, and the natural environment and view their input as essential development components. In conclusion, the involvement of stakeholders is crucial to achieving project resilience, as each stakeholder has a significant role to play. A systems thinking approach, which involves considering various factors and connections, is encouraged. Choosing durable, low-maintenance, and adaptable materials is essential to ensure sustainability. Selecting plant species and greenery that require minimal upkeep is also vital for enhancing the project. By implementing these strategies, the project's objective should be to achieve long-term sustainability, efficiency, and resilience. More field studies and research are needed to address climate change resilience further and guide development decisions.
Derelerin günyüzüne çıkarılması: Ankara için etkin bir peyzaj altyapısı
While politicians prefer to make investments on visible projects, sanitary and ecological infrastructure projects are not generally preferred or postponed due to their long-term results. Infrastructure investments, which are realized by spending a large amount of public taxes, are mostly considered problems that engineers have to solve and do not attract most people, including designers. The most crucial infrastructure problem for cities is Urban Water. For instance, water flows when we turn on the tap and discharges when we flush the toilet; however, we do not think where the water comes from and where it goes to unless a problem occurs. Nevertheless, urban morphological transformations are guided by urban water infrastructures. In this context, the relation between natural waterways, the essential component of the geomorphological process in the city, and the urban remains distant, too. For example, the streams, which have played an important role in the formation of the settlements of Ankara, are now disappeared. Throughout the 20th century, it was common for small streams to be channelized first, then covered and turned into a sewer line. However, the alarming condition of ecological phenomena like global warming, climate change, and depletion of resources in the 21st century has more clearly revealed the fact that resources should be used sustainably. The tension between economy and ecology has caused political decisions to be taken in favour of economic interests. However, it has appeared that engineering and infrastructure solutions that serve economic interests are not profitable in the long term, and ecology-oriented engineering and design solutions have begun to be implemented in the cities through the lens of landscape infrastructure. Stream daylighting projects have started to be implemented in several metropolises of the world, where the streams are channelized, transformed into a sewage line, and covered in the cities. These projects serve purposes such as flood prevention, transition to separate sewage systems, efficient use of treatment facilities, human-nature interaction, and increasing biodiversity. Hydrological features of Ankara have been neglected in the formation of the city since the 1960s. The capital, which has been struggling with flood and infrastructure problems due to rapid urbanization, is studied in terms of stream daylighting. The disappearance of waterways, which were once a determinant of urban formation, is considered as an urban planning, design, and infrastructure problem. In the 21st century, policies and infrastructure solutions for urban streams are developed not only by engineers but also by design and ecology-oriented disciplines collectively. This study investigates the historical relationship between infrastructure and urban streams through Ankara case by using city maps and various reports. It presents the "Disappeared Streams Map of Ankara" for 100 km2 area within the city center. Moreover, the criteria for stream daylighting were identified, and the sites, which can be applied, were evaluated, and the potential sites were determined for Ankara.
Kırklareli ili İğneada beldesinde iklim değişikliği etkilerinin tespit edilmesi ve sorunların çözümüne yönelik tasarım stratejilerinin geliştirilmesi
Özellikle Sanayi Devrimi'nden sonra iklim değişikliğinin etkileri hızlanmış ve iklim değişikliği küresel bir kriz haline gelmiştir. Bu süreç, sera gazı salınımlarının artması, küresel sıcaklıkların yükselmesi, deniz seviyelerinin yükselmesi, ekstrem hava olaylarının artması gibi birçok sorunu beraberinde getirmiştir. Doğal alanlarda ve yapılaşmış çevrede bu etkileri ortaya koymak ve etkin yönetimini sağlamak kritik bir konu haline gelmiştir. Birçok organizma için yaşam alanı olan, birçok faaliyetin gerçekleştirildiği ve halkın eşit kullanım hakkı olan kıyı alanlarının korunması ve sürdürülmesi bu alanların doğal süreçlerin ve ekolojik dengenin korunması açısından kritik bir rol oynamaktadır. Bu çalışma İğneada Belde sınırları kapsamında, iklim değişikliğinin kıyı çizgisi ve yüzey sıcaklığına etkilerinin ortaya konulması ve bu etkilerin hafifletilmesine yönelik tasarım stratejilerinin geliştirilmesi amacıyla hazırlanmıştır. Bu doğrultuda toparlanan ve üretilen veriler CBS ve Google Earth Engine yazılımları kullanılarak analiz edilmiştir. Hesaplanan yer yüzey sıcaklığı YYS değerleri CORINE 1990, 2000, 2006 ve 2018 verileri ve doğal eşikler ile entegre edilerek YYS ve arazi örtüsü değişimi arasındaki etkileşim ortaya konmuştur. Alana ilişkin ada bazlı analizler hazırlanarak bu analizlerin YYS ile ilişkisi kurulmuştur. İklim değişikliği etkilerinden biri olan deniz seviyesi yükselmesine bağlı kıyı değişimini görebilmek amacıyla 1990 ve 2023 yıllarına ait kıyı çizgileri oluşturulmuştur ve ilerleme durumu ortaya konmuştur. Böylece çalışma alanındaki iklim değişikliğinin doğal ve yapılı çevre üzerindeki etkileri analiz edilmiş ve etkilerin hafifletilmesine yönelik öneriler geliştirilmiştir.
Kentsel dönüşüm uygulamalarının peyzaj mimarlığı çerçevesinde örnekler üzerinden değerlendirilmesi
1950'li yıllardan itibaren Türkiye'de artan göçler ve plansız kentleşme, büyükşehirlerde gecekondu alanlarının oluşumuna, altyapı yetersizliklerine ve çevresel sorunlara yol açmış, bu durum yaşam kalitesini olumsuz etkilemiştir. Bu sorunlara çözüm bulmak ve yaşam kalitesini artırmak amacıyla, sürdürülebilir kentleşme hedefleri doğrultusunda kentsel dönüşüm projeleri hayata geçirilmiştir. Ancak, dünya genelinde ve Türkiye'deki kentsel dönüşüm projeleri incelendiğinde, Türkiye'de uygulanan projelerin çoğunda fiziksel dönüşüm kararlarının ön planda olduğu, sürdürülebilirlik kavramının yeterince entegre edilmediği ve yaşam kalitesini artırma hedeflerinin geri planda kaldığı görülmektedir. Peyzaj mimarlığı çerçevesinde değerlendirildiğinde, projelerde yeşil alan yetersizlikleri, sosyal donatı alanlarının sınırlı kapsayıcılığı ve sürdürülebilir tasarım yaklaşımlarının yetersiz uygulanması gibi sorunlar öne çıkmaktadır. Bu durum, kentsel yaşam kalitesini olumsuz etkileyerek çevresel sürdürülebilirliği sağlama ve sosyal ihtiyaçları karşılama noktasında yetersiz kalmıştır. Araştırmanın amacı, kentsel dönüşüm projelerinde kentlerin sürdürülebilirliği ve yaşam kalitesinin artırılması açısından peyzaj mimarlığının önemini vurgulamak ve kentsel dönüşüm uygulamaları kapsamında hazırlanan planlama ve tasarım çalışmalarında, peyzaj varlığının değerlendirmesine ilişkin kriterlerin yer alması gerekliliğini ortaya koymaktır. Araştırma kapsamında, kentsel dönüşüm ve peyzaj mimarlığı kavramları, sürdürülebilirlik ile ilişkilendirilerek ele alınmış, peyzaj mimarlığı yetkinliği ve peyzaj varlığının kentsel dönüşüm projelerindeki önemi incelenmiştir. Dünya ve Türkiye'deki kentsel dönüşüm projeleri, planlama ve tasarım yaklaşımları açısından değerlendirilmiş peyzaj değerlerinin bu süreçlere katkı sağlama potansiyeli incelenmiştir. Bu doğrultuda belirlenen eksiklikler temel alınarak bir değerlendirme sistemi geliştirilmiş ve İstanbul'daki Kirazlıtepe ve Locamahal Kentsel Dönüşüm Projeleri üzerinde uygulanmıştır. Elde edilen bulgular, önerilen değerlendirme sisteminin peyzaj değerlerinin ölçülebilmesine olanak tanıdığını göstermektedir. Ayrıca bu sistemin, mevcut uygulamaların iyileştirilmesine katkı sunacağı ve projelerin kriterler doğrultusunda daha etkili bir şekilde yönlendirilmesine katkı sağlayacağı düşünülmektedir.
Kırsal alan hassasiyetlerinin afet sonrası yeni yerleşmelerinde irdelenmesi: Ayvacık/Çanakkale örneği
Ülkemiz bulunduğu coğrafi konum ve jeolojik yapısı nedeniyle çeşitli doğal olaylara maruz kalmakta, kırsal ve kentsel alanlarda yapılaşma sorunları ile birlikte bu doğal olaylar afetlere dönüşmekte ve büyük kayıplar yaşanmaktadır. Yaşanan kayıpların azaltımı ve yönetimi amacıyla çeşitli kanun ve yönetmelikler yer almaktadır. Ülkemiz için önemli gelir ve işgücü getirisi olan kırsal alanlarda önemli ölçüde meydana gelen çeşitli afetlerden etkilenmektedir. Bu nedenle araştırmada kırsal alanlarda afetlerin etkisi, zarar azaltma ve iyileşme kapasitesinin geliştirilmesi için kırsal yapılaşma odağında çalışılarak alana katkı sağlamak amaçlanmaktadır. Araştırmada yakın zamanda 6 Şubat 2017 tarihinde Çanakkale Ayvacık ilçesi kırsalında yaygın etki gösteren deprem doğal olayı bağlamında kırsalda yaşanan yıkım, sosyal hayatın etkilenmesi ve iyileşme çalışmalarının neden olduğu durumlar Tuzla köyü ve Yukarıköy örneklerinde karşılaştırılarak incelenmiştir. Yapılan incelemeler sonucunda kırsal dokunun korunduğu, yerel halkın günlük ihtiyaçlarına cevap verebilen afete karşı dayanıklı kırsal tasarıma ilişkin temel ilkeler belirlenmiştir.
Mekansal bilişim: Mekan dizim yönteminin Beyazıt, İstanbul kapsamında uygulanması
Designing cities depends upon how we conceived cites, in this regard focusing on the cognitive approach of urban spaces, which has an essential role in urban design, is necessary and undoubtedly determining factors that influence spatial cognition are important too. In this point of view this study preliminary illustrated the cognitive map of people about the area and spatial configuration of urban space through the case study of Beyazit area settled in the historical part of Istanbul. The aim is finding the answers of these questions: • What is the cognitive representation of people about Beyazit area? • Whether the syntactical properties of the area have a role in predicting the level of perceiving and memorability of the spaces or not? This study investigated spatial cognition of Beyazit area in association with syntactical attributes of it. In order to achieve the objectives, two research studies, cognitive mapping and space syntax analyzing, were performed in this study. Research findings were obtained by investigating the results from subjective and objective perspectives respectively. In the cognitive mapping process the technique of sketch mapping was utilized and additionally recognition task which is one of the cognitive mapping technique was done in order to underpin the results drew from analyzing the sketch maps. Also the spatial configuration of the area was analyzed through space syntax method and described syntactically by three spatial properties of integration, connectivity and intelligibility. Comparison of the findings drew from cognition and space syntax approaches enabled determination of whether the syntactical attributes of space are in association with cognitive representations or not. Overall, the results of the correlational study indicated that there is a positive association between cognitive representation and spatial configuration. In this context this thesis directs attentions to the cognition and space syntax approaches. Every chapter draws on issues relevant to these approaches, arguments about cognition started by defining of the spatial cognition. It refers to the knowledge, which is related to the thought process; these processes of gaining knowledge include, acquisition, storage, retrieval, manipulation and use of information gathered from the environment. According to Moore (1976), Spatial cognition sometimes has being seen as a subset of environmental cognition, which refers to the awareness, impressions, information, images, and beliefs that people have about the environments. Environmental cognition concerns the way we acquire, organize, store, and recall information about locations, distances, and arrangements in the physical environment. Perception is another term, which is common in cognitive studies and is often being used instead of environmental cognition to indicate the ability of human to comprehend, interpret, and evaluate the physical world that surrounds us. As Passini (1984), stated environmental perception is more related to 'sensory information', whereas environment cognition or recognition is considered, as 'memory information' therefore it can be stated that cognition is more intellectual than perception. Cognitive map is another notion, which is explicated as a mental representation of the world around us resulting from experience, direct and indirect learning, and knowledge integration and processing. In reality, researchers in different fields may use different terms such as mental maps, mental image, and mental pictures, which have the same meaning as cognitive maps. Nonetheless many different arguments point to the mental image, all of them have common idea that mental image is a by-product of thinking and it is an important component of cognition. Lynch's arguments about mental image points to this fact that mental image is formed in the process of perceiving environment, he named it as legibility. Lynch (1960), examined legibility of the city use of mental maps; he found that there are five physical elements (paths, landmarks, districts, nodes, edges), which have important role in creating legible place. There is variety of techniques to apprehend the cognitive map which sketch mapping is one which is developed by Lynch. Another approach, which was utilized in this study, is space syntax. The review of the theory on space syntax and the relevant issues provides an essential starting point for the research, this session discussed about the term of spatial configuration, defined it as spatial relations taking into account other relations, further more in order to generate a field for a practical study through space syntax methodology, it investigate the explanation of syntactical properties of the urban layout. The chapter that follows take up with exploring relation between space syntax and cognition and reviewing previous studies about this issue in order to find the common area for these two approaches; for example understanding and readably of the cites were argued by noted the term of legibility from cognition perspective and intelligibility form space syntax perspective. Finally in the last chapter the whole procedure for dealing with data collection and analyzing them was explained. The results drew from inferring the cognitive maps were inverted to the quantitative data in order to execute correlational study. The comparison of the scores obtained from cognitive mapping and space syntax analyses enabled the determination the relationship between the routes' scores from cognitive mapping and their syntactic values in the present map, which are the base research issues. In the light of formal measures derived from space syntax, the research findings recapitulate that there is a positive correlation between spatial configuration of Beyazit urban area with the degree of memorability of spaces, and it would be possible to predict the degree of memorability of the spaces according to their syntactic values.
Dinamik kent meydanları için tasarım değerlendirme kriterlerinin sağlanması: Eminönü meydanı incelemesi
Squares have very important role in people's lives. Urban squares keep public communications and participation alive and provide the terrain for social interaction. In addition, they have a significant function on city's transaction base. Urban squares not only fulfill people's political and cultural needs, but they also satisfy their physical and mental requirements. The development of science and technology, urbanization movement, industrialization of cities, and social and economic problems are salient factors threatening the urban squares. Due to the decrease in the number of places designed for people, the urban squares are of greater importance, nowadays. In the case of the designing or renewing the urban squares, attention should be paid to determine specific factors in the context of quality of the urban squares. The objective of the present study is to discover suitable designing evaluation criteria for dynamic urban squares to engage public attention and activate them for more uses. For this purpose, it is so important to explore the influence and characteristics of the urban squares and review the history of the urban squares in the world, both in the cities of the Eastern and Western countries. Protecting and producing sense of place, diversity and multi-functionality are the essential features in the urban squares design which should be taken into consideration in urban squares. In this study, Eminönü square is evaluated by site observation according to the classified design evaluation criteria including: Linkage & Form Sociability & Activities, Image & comfort and Management. In the study, strong and weak points of the Eminönü square are discussed and necessary suggestions are proposed. Results obtained through studies and the case study can pave the way for having a better and logical design of the future and contemporary urban square, a space where people will be willing to resort and have their social and daily activities.
Kentsel kıyı alanlarının yeniden canlandırılması: İstanbul Limanı'na ilişkin bir öneri
Tarih boyunca kıyılar, yerleşim yeri olarak seçilmesi, kentleşmenin gelişmesi, sanayinin yerleşmesi, sosyal yaşam alanı olarak kullanılması gibi konularında hep öncelikli olmuştur. Suyun taşıdığı önem doğrultusunda kıyılar sosyal, ekonomik, estetik ve reskreasyonel fırsatlar sağlamışlardır. Bu fırsatlar kıyı kentlerini her zaman olumlu yönde etkilemişlerdir. Sanayi Devri'ne gelindiğinde kent merkezindeki kıyılar fabrikalar ve nakliye hizmetleri veren yük limanları tarafından kullanılmaya başlanmıştır. 1960'lı yıllardan sonra çeşitli teknolojik ilerlemeler ve ulaşım sistemlerinin gelişmesi ile birlikte sanayi ve liman alanları kent merkezlerindeki kıyılardan taşınmışlardır. Bu dönemde işlevini yitirmiş ve çürümeye terk edilmiş kentsel kıyıların yeniden değerlendirilerek canlandırılması kavramları ortaya çıkmıştır. Amerika ve Avrupa'nın öncü olduğu sanayi sonrası kıyıların yeniden canlandırılması, kentlerde olumlu etkilerini göstermiştir. Kentsel kıyı alanlarının yeniden ele alınması konusu Türkiye'de 1970'li yıllarda başlamıştır. İstanbul'da kent merkezinde yer alan ve Galata Rıhtımı ve Salıpazarı Rıhtımı'nın birleşmesiyle oluşan İstanbul Limanı, 1986 yılına kadar işlevini korumaktaydı. 1986 yılında limanın yük gemilerine, 1988 yılında ise TIR girişlerine kapatılması ile birlikte işlevini yitirmiştir; ancak İstanbul Limanı'nın 1994 yılında yolcu gemilerine hizmet vermeye başlamasıyla alan kente ve kentli kullanımına açılamamıştır. Bu tez çalışmasında kentsel kıyıların tarihsel süreç içinde geçirdiği dönüşüm ve gelişimler, yeniden canlandırılan dünya örnekleri ve çalışma alanı olan İstanbul Limanı'nın yer aldığı Karaköy kıyısının tarihi araştırılarak, İstanbul Limanı için kente, kent kıyısına ve kentliye kazandırılabilecek bir tasarım yaklaşımının kriterlerini belirleyerek bir proje önerisi sunmak amaçlanmıştır. Tezin amacı doğrultusunda kentsel kıyıların 1960-2013 yılları arasında dünyada ve Türkiye'de yapılan akademik çalışmalar literatür taraması kapsamında araştırılmış ve irdelenmiştir. izlenen yöntemler ve önem verilen konuların anlaşılabilmesi için Sanayi Devri sonrası bozulan kentsel kıyıların yeniden canlandırılmasına ilişkin dünya örnekleri araştırılmış ve incelenmiştir. Çalışmanın odak alanı olan İstanbul Limanı'nın kamusal kullanım amaçlı yeniden canlandırılması için bir öneri geliştirilirken çalışma alanı ve içinde yer aldığı Karaköy kıyı bölgesinin fiziksel ve sosyal veri analizleri yapılmış ve değerlendirilmiştir. Bu tez çalışması 5 ana bölümden oluşmaktadır. İlk bölüm olan Giriş bölümünde tezin amacı, kapsamı ve yöntemi detaylı olarak anlatılmaktadır. İkinci bölüm "Kıyı Kavramı ve Kıyılarda Kullanımın Tarihçesi" başlığı altında ilerlemektedir. Bu bölümde ilk olarak tez çalışmasına ışık tutacak bir literatür araştırması yapılmıştır. Bu literatür araştırmansın kapsamı kentsel kıyıların Sanayi Devri'nden sonra yeniden değerlendirilmeye alınması ve canlandırılmaya başlanması ile birlikte 1960'larda başlayan akademik çalışmalardan oluşmaktadır. Akademik çalışmaların on yıllık dönemler halinde incelenmesi sonucu sürekli değişen ve gelişen bir sistemin parçaları olduğu görülmüştür. Dünyada akademik çalışmalar ve eleştiriler ışığında sürekli kendini yenileyen ve geliştiren tasarımlar ortaya çıkmıştır. Daha sonra kıyı ve kentsel kıyı kavramlarının tanımları, kuralları ve sınırları bilinmeden yapılan incelemeler ve araştırmalar yetersiz ve eksik kalacağından kıyı kavramı, kıyı biçimleri ve kentsel kıyı kavramlarının tanımları araştırılarak tez çalışması sisteminin bir parçası olarak kullanılmışlardır. Bu bölümde son olarak kıyı kentlerinin oluşumu ve yerini kentsel kıyılara bırakışının tarihsel süreci ve gelişimi incelenmiştir. Yerleşme dönemi ile kıyı kentlerinin oluştuğu, kıyı kentlerinin gelişip büyüyerek liman kentleri haline geldiği, liman alanlarının sanayiyi beslemesiyle kıyıların önemli sanayi bölgelerine dönüştüğü ve sanayinin kıyılardan taşınmasıyla kıyıların çürümeye terk edilmiş kent parçaları halini aldığı süreç anlatılmıştır. Çürümeye terk edilen sanayi sonrası kıyıların yenileme ve yeniden canlandırıma çalışmalarında izlenilen yöntemler ve sonuçları hakkında da araştırmalar yapılmıştır. Üçüncü bölüm olan "Kentsel Kıyıların Yeniden Canlandırılması ve Dünya Örnekleri"nde ilk olarak kentsel kıyıların yeniden canlandırılması konusu ele alınmıştır. Sanayi Devri'nden sonra fabrika ve liman atıkları ile çürümeye terk edilmiş olan kıyı alanlarının kentsel dönüşüm kavramının alt kategorilerinden biri olan yeniden canlandırma yöntemi ile nasıl tekrar kente ve kentliye kazandırıldığı araştırılmaktadır. Bu aşamada ayrıca, kentsel kıyıların kente ekonomik, sosyal, kültürel ve fiziksel getirilerinin olmasını sağlamak için yeniden canlandırılması gerektiği irdelenmektedir ve kentsel kıyılar yeniden canlandırılırken izlenilen yöntemlerin neler olduğu sorgulanmaktadır. Bu bölümde ikinci olarak, Amerika, Avrupa, Asya ve Avusturalya kıtalarında bulunan, geçmiş ya da mevcutta sanayi ve/veya liman işlevi görmüş olan; ancak zamanla işlevlerini yitirmiş ya da kentten kopmuş oldukları için yeniden canlandırılmasına karar verilmiş 5 proje incelenmiştir. Projelerin her biri, proje alanının konumu ve tarihçesi, projelerin yapılma amacı, tasarımı ve uygulanması başlıkları altında incelenmiş, analiz edilmiş ve bu tez çalışmasının odak alanı olan İstanbul Limanı kapsamında örnek oluşturabilecek özellikleri değerlendirilmiştir. Proje alanlarının geçmişteki kullanımı incelenirken alanların tarihlerini anlatan kaynaklar araştırılmış ve alanların ilk yerleşimlerinden yeniden canlandırma aşamalarına kadar uzanan süreçleri ele alınmıştır. Proje alanlarının yakın çevre kullanımları projelerin konumlarıyla birlikte güncel kaynaklardan araştırılarak elde edilmiş ve proje alanlarıyla olan ilişkileri göz önünde bulundurulmuştur. Proje alanlarının geçmişlerinden yeniden canlandırma süreçlerine kadar olan kısım irdelendikten sonra projenin tasarım süreci ve uygulanması tasarım ve uygulama firmaları ve ilgili devlet kurumlarının görüş ve değerlendirmeleri doğrultusunda değerlendirilmiştir. Bu değerlendirilmeler sonucunda tasarımlar üç ana başlık (geçmiş kullanımı, yakın çevre kullanımı ve yeniden canlandırma projesinde yer alan fonksiyonlar) altında incelenmiştir. Dördüncü bölümde bu tez çalışmasının odak alanı olan, Karaköy kıyısında bulunan ve Galata Rıhtımı ve Salıpazarı Rıhtımı'ndan oluşan İstanbul Limanı için bir yeniden canlandırma önerisi geliştirilmiştir. İstanbul Limanı'nın kamusal bir kullanımla yeniden canlandırılması ve kente ve kentliye kazandırılabilmesi adına sağlıklı ve tutarlı bir proje önerisi oluşturulması hedeflenmiştir. Bu doğrultuda öncelikle Karaköy kıyılarının tarihsel gelişimi ele alınmıştır, daha sonra İstanbul Limanı'nın ve içinde bulunduğu Karaköy kıyı bölgesinin fiziksel ve sosyal veri analizleri oluşturularak incelenmiş ve çeşitli ön çalışmalar yapılmıştır. Daha sonra çalışma alanının kuzeydeki parçası olan Salıpazarı Rıhtımı için yapılmış tasarım projeleri incelenmiştir. Yine bu bölümde İstanbul Limanı'nın yeniden canlandırılması gereğinin nedenleri açıklanmış ve bu araştırma, analiz ve incelemeler sonucunda bir sentez olarak ortaya çıkan İstanbul Limanı'nın yeniden canlandırma önerisi, dördüncü bölümün son çalışması olarak yer almıştır. Beşinci bölüm olan son bölümde, tüm tez çalışmasının değerlendirmesi yapılarak çalışma alanı olan İstanbul Limanı için hazırlanmış olan kamusal bir kullanımla yeniden canlandırma önerisinin kente ve kentliye katkılarından söz edilmiştir. Bu alanın kamusal bir açık alana dönüştürülerek yeniden canlandırılmasının kente, kent kıyısına ve kentliye sosyal, kültürel, tarihi, estetik ve ekonomik faydalar sağlayacağı vurgulanmıştır.
Kentiçi ulaşım problemlerine alternatif entegre bisiklet ulaşımı planlaması
Tarihsel süreçte sanayi devrimi ve sonrasında motorlu araçların üretilmesi, taşıtların günlük hayatımıza girmesi, sosyo-ekonomik hareketliliklerin kentlerde yoğunlaşmasına ve kentlerdeki nüfusun hızla artmasına yol açmıştır. Kentlerdeki nüfus artışı, kentlerin fiziksel alanda büyümesine ve dolayısıyla kentlerdeki yolculuk süre ve mesafelerinin uzamasına neden olmuştur. Kentlerdeki bu gelişmeler, milyonları aşan nüfusa sahip kentleri ortaya çıkarmış, kentlerdeki yüksek nüfus çeşitli kullanımlardan doğan kent içi ulaşım talebini artırmıştır. Kent içi ulaşım taleplerinin milyonları aşması, taleplerin çeşitliliği artan hareketlilik ile trafikte milyonlarca araç, trafiği tıkanma noktasına getirerek kent içi ulaşım sistemini sürdürülemez hale getirmiştir. Ulaşım sorunları için üretilen çözümler genellikle yavaş kalmakla beraber sorunu çözmeye yetmemiş, akabinde talebin artmasına sebep olmuştur. Günlük yolculuk sayısı 23 milyon olan İstanbul'da, İstanbul Ulaşım Ana Planı Hane Halkı Araştırma raporunda; hareketliliğin yüzde 64'ü ilçe içerisinde, ayrıca mahalli olarak yapılan yolculukların %50.72'sinin motorlu araçlarla, %49.28'inin ise yaya olarak yapıldığı sonucu ortaya çıkmıştır. Kent içi yolculuklarda %49.28 gibi küçümsenemeyecek bir orana sahip olan yaya yolculuklarının ve %64'ü ilçe içinde olan ulaşım türlerinin çözülebilmesi için diğer ulaşım türleri ile bir bütünlük içinde ele alınması gerekmektedir. Bisikletle ulaşım ilk bakışta İstanbul gibi devasa bir metropole çözüm getirebilecek büyüklükte bir çözüm gibi görülmemektedir. Ancak ülkemizde, özellikle de İstanbul'da bisiklet ile ulaşım mevcut sistemde ihmal edilmiştir. Bisikletin kent içinde tamamlayıcı bir ulaşım sistemi olarak değerlendirilmesinde ve beraberinde bisiklet ulaşımının altyapısı sağlandığında, özellikle İstanbul metropolünün topografyası düşünüldüğünde, metropolün büyük bir bölümünde kent içi ulaşıma büyük faydaları olacağı kesindir. İstanbul'da ilçe içi yolculuk mesafeleri ortalama 5-6 km'dir ve dünyada 10 km'ye kadar bisiklet ulaşımın rahatlıkla yapılabildiği kanıtlanmıştır. Dolayısıyla kent morfolojisi de dikkate alındığında, kısa mesafelerde bisiklet kent içi ulaşımın aslında vazgeçilemez bir ögesidir ve kent içi ölçekte trafik yoğunluğunu azaltabilecek potansiyeli sağlayabilecek kapasitededir. Bununla beraber kısa mesafeli yolculuklarda motorlu taşıt kullanımından çevre kirliği problemleri de azaltılıp, çözümlenebilecektir. Gelişmiş ülke örneklerine bakılacak olursak incelene birçok kentte olduğu gibi özellikle Kopenhag Avrupa örneği olarak, San Francisco ise İstanbul şehrine benzerliği ile ele alınmış ve gerekli karşılaştırmalar yapılarak kentlerin nasıl bu noktalara geldikleri İstanbul açısından bir örnek oluşturmaktadır. Bisiklet ulaşımı planlama ile gelişen, belirli bir zaman diliminde gerçekleştirilebilecek bir programdır. Her planlanan program birbirinden farklılık gösterebilir ve İstanbul için de özel bir program izlenerek başarıya ulaşılması mümkündür. Önemli olan programın prensiplerini, projenin amaç ve hedeflerini düzgün bir şekilde belirleyerek yola çıkmak ve rakamlarla varsayılan bu konsepti detaylandırarak, hayata geçirmektir. Kent morfolojisi dikkate alındığında, kentin baştan sona karayolları üzerinden - 75km üzerinde bir uzunlukta olduğu görülmektedir. İstanbul gibi birçok doğal eşiği bulunan lineer gelişmiş bir kentte her mesafenin bisiklet ile kat edilmesi beklenemez. Dolayısıyla yapılan çalışmalarda entegre sistemlerin işlevliği ve İstanbul'da bu tip bir uygulamaya yer verilmesi gerektiği vurgulanmıştır. Böylece kentin çeperlerinden merkezine bisikletli ulaşım imkanı verilmiş olacaktır. Bu tez gelişen kentler ve teknolojiye karşı kısalması gereken ulaşım sürelerinin mesafelerle beraber büyük kentlerde artmasına çözüm olarak bisiklet ulaşımını çözüm görmüştür. Özellikle Avrupa metropollerinde gerçekliği kanıtlanmış bisiklet yolu ulaşımının ülkemizde büyük şehirlerde ve metropollerde uygulanması hiç de zor bir eylem değildir. Kent içi mevcut ulaşım altyapısı düzenlenerek bu seviyeye ulaşmak mümkündür ve bisikleti günlük hayata sokmak, kentliler için daha faydalı bir seri eylem dizisini de birlikte getirebilecektir. Bisiklet ulaşımı planlaması yapılırken demek değildir ki, kriterler aynen uygulanmalı, her şehir kendi özelliği ve karakterini taşıdığı gibi, genele bağlı daha özel bir takım strateji ve kriterlerle yola çıkılabilir. Çalışmanın kent içi alanlarda bisiklet ulaşımını bir çözüm, bisikleti bir ulaşım aracı olarak görmesi ve değerlendirilmesini sağlaması, sonuç olarak kent içi alanlarda güvenli bisiklet seyahatleri gerçekleştirilebilmesi için çeşitli yaptırımlarla mevzuat değiştirilmeli, trafikte bisikletlilerin güvenliğini sağlanması, bisiklet ulaşımının kabul görmüş standartlarla üretilmesinin sağlanması, kentlilerin teşvik edilmesinin sağlanması gerekmektedir. Bisiklet yolları İstanbul'da kentlilerin yüzüne güldürecek, güneş gören kentlerimizde insanların günlük seyahatlerini daha eğlenceli kılacak, kent ekonomisine katkıda bulunacak, trafikte kaybedilen zamanlara ve maliyete bir son vererek, daha kullanışlı kentsel ulaşım sistemleri yaratacaktır.
Alternatif bir üretim biçimi olarak kentsel tasarım proje yarışma süreçlerinin değerlendirmesi
Yarışma projeleri, daha kaliteli mekanlar ortaya çıkarmak için fikirlerin geliştirildiği, fiziksel ve sosyal sorunların bir arada, kullanıcı konfor ve ihtiyaçları gözetilerek çözüldüğü özgün tasarımların oluşturulması için iyi bir egzersiz ve uygulama ortamı sağlamaktadır.Mimarlık ve kentsel tasarım yarışmaları, proje elde etme yöntemleri arasında farklı seçenekler üretmeye olanak sağlaması, meslektaşlar arasında fırsat eşitliği yaratması, kamuoyuna açık olması gibi nedenlerle kent kültürüne katkısı büyüktür. Son yıllarda önemi giderek artan kentsel tasarım proje yarışmalarının yaratmış olduğu ortam ulusal ve uluslarası düzeyde ülkedeki mimarlık ve kentsel tasarım olgusunun gelişmesinde katkı sağlamakta; mimarlık, şehir planlama ve peyzaj mimarlığı gibi meslek disiplinlerinin ortak bir paydası olarak yeni bir düzlem haline gelmektedir. Türkiye'deki mimarlık yarışmalarında 'kentsel tasarım' ifadesi, yarışma adında ilk defa; 1980 yılında 'Eskişehir Fuarı ve Dinlence Eğlence Kültür Alanları Kentsel Tasarım Yarışması'nda kullanılmıştır. Türkiye'de 1980 önemli bir eşiği tariflemektedir ve 1980 sonrası dönem kentsel tasarım yarışmalarının ortaya çıktığı, geliştiği ve olgunlaştığı bir dönemdir. Bu tez kapsamında Türkiye'de gerçekleşen kentsel tasarım proje yarışmaları da 1980'den sonra 10'ar yıllık dönemlere ayrılarak incelenmiş ve nasıl bir gelişme gösterdiği ortaya koyulmuştur. Bugün kentsel tasarım proje yarışmaları mimarlık, şehir planlama ve peyzaj mimarlığı gibi disiplinlerin arakesitinde yer alan alternatif bir üretim şekli olarak karşımıza çıkmakta ve bu düzlemde önemi gün geçtikçe artmaktadır. Bu çalışma kapsamında Türkiye'de gerçekleşen kentsel tasarım proje yarışma süreçleri incelenmiş, mevcutta var olan yarışma süreçleri adım adım ortaya koyularak nasıl bir yapıya sahip olduğu açıklanmış; buradan hareketle bu mevcut süreçler yarışmacıların perspektifinden, profesyonellerin deneyimleri ile ilişkilendirilerek ele alınmış ve bu bağlamda bir değerlendirme yapılmıştır. Bu değerlendirme kentsel tasarım yarışmalarına katılmış ve en az bir adet ödül almış 50 profesyonellerle yapılmıştır. Yapılan anket çalışması kapsamında profesyonellerin yarışma sürecine ilişkin görüşleri alınmış ve bu doğrultuda sürecin işleyen ve işlemeyen yönleri ortaya koyulmuştur. Buradan hareketle nasıl bir yarışma süreci olması gerektiğini ortaya koyan ideal bir yarışma süreci önerisi yapılmaya çalışılmıştır.
Modern ve post-modern dönem mekânsal yaklaşımlarının değerlendirilmesi: Şandigar, Poundbury ve Orestad örneği
Kentler, tarihsel süreçte üretim ve toplumsal mekanizmaların şekillendirdiği mekanlardır. Sosyal, ekonomik ve teknolojik kırılmalara tanıklık eden ve beraberinde biçimlenen mekanlar, insanlığın ideal kent arayışının da sembolüdür. Üretimin birikim alanı olan kent, aynı zamanda bir düşünce alanı da olmuştur. Bu düşünce alanını düzenleme disiplini olarak kentsel tasarım da "iyi"yi aramış, toplumun içerisinde bulunduğu konjonktüre uygun mekansal yaklaşımlar üretmiştir. "Üretilen düşünce" bazen zamana ve mekana paralel olmuş, bazen de zamanın ve mekanın ötesine geçmiştir. Kentlerin üretim ve düşünce ile olan ilişkisi bu anlamda diyalektik bir süreçtir. İşte bu yüzden kentsel tasarım yaklaşımları ve mekansal yansımaları, dünya durdukça tartışılacaktır. Tez çalışmasının amacı dönemsel yaklaşımların ve ortaya konulan ilkelerin mekanda bıraktığı izleri tartışmaya açmak olarak belirlenmiştir. Çalışma öncelikle modern ve post-modern kentsel tasarım yaklaşımlarının, tarihsel gelişimini ele almış, dönemlerin ortaya koyduğu mekansal ilkelerin tespitini yapmıştır. Bu bağlamda modern dönemde öne çıkan "belirlemecilik, standartlaşma, bütünsellik, homojenlik ve ulus devlet" kavramlarına karşı; post-modern dönemde "bağlamsallık, esneklik, parçacıllık, heterojenlik ve küresel sermaye" kavramlarının, dönemlerin mekânı biçimlendirme yaklaşımları olarak belirdiğinin tespiti yapılmıştır. Tespiti yapılan kavramlara bağlı olarak üçüncü bölümde; modern ve post-modern dönemde tasarlanan üç farklı örnek üzerinden, bu yaklaşımların yansımaları değerlendirilmiştir. Modern dönem örneği olarak Şandigar kenti, post-modern dönem kentleri olarak da Poundbury ve Orestad kentleri ele alınmıştır. Şandigar kentinde modernizmin bütün mekansal yaklaşımları gözlenmiş, Poundbury ve Orestad kentlerinde ise post-modern kentsel tasarım yaklaşımlarının yanı sıra modern döneme ilişkin izler bulunmuştur. Sonuçta yapılan değerlendirmede yaklaşımların mekânda farklı düzeyde etkilerinin olduğu görülmüş, dönemsel tasarım yaklaşımlarının mekânsal yansıma bulduğu tespit edilmiştir.
İstanbul metro çıkışlarının yaya-taşıt ilişkileri çerçevesinde değerlendirilmesi: Kadıköy-Kartal metro hattı örneği
Kentlerdeki hızlı gelişme ve büyüme, nüfus artışı ve artan teknolojik imkânlar sürekli hareketlilik içerisinde olan kent mekânlarını değiştirmektedir. Fiziksel mekân ve sosyal mekân birbirlerinden etkilenmekte, bu mekânlarda değişmeler yaşandıkça kentteki arazi kullanımı ve ulaşım gibi sistemler de zamanla değişmektedir. Hareketlilik, insanın en temel ihtiyaçlarından olup kentlerde toplu taşıma sistemleriyle sağlanmaktadır. Değişen günlük yaşam koşulları ve hayat standartları, zamanın öneminin her geçen gün daha da arttığını göstermektedir. Büyük kentlerde ulaşımda geçirilen zaman düşünüldüğünde hızlı ulaşıma olan ihtiyaç artmaktadır. Özellikle İstanbul gibi özel araca bağımlılığın yüksek ve toplu taşıma kullanım oranlarının düşük olduğu metropollerde trafikte harcanan zaman kaybı oldukça fazladır. Toplu taşıma sistemleriyle erişilebilirliğin sağlıklı bir şekilde sağlanması, modern toplumlarda gelişmişlik göstergesidir. Özellikle raylı sistemlerin etkin bir biçimde kullanıldığı ülkeler trafikten kaynaklanan sorunları gelişmesini tamamlayamayan ülkelerde olduğu gibi yoğun olarak yaşamamaktadırlar. Karayolu trafiği yoğun olan gelişmesini tamamlayamayan kentler, son yıllarda raylı sistemlere yönelmişlerdir. Kentlerdeki arazilerin yoğun kullanılması, arazi değerlerinin yüksek olması ve ulaşımda gelişen teknolojiyle güneş ışığına olan ihtiyacın kalkmasıyla ulaşım sistemleri yerin altına alınmıştır. Metro sistemleriyle böylece kent içinde hızlı, güvenli, sistematik bir erişim sağlamaktadırlar. Metro sistemlerinin iki nokta arasında hızlı erişimi sağlamasının yanı sıra, metro istasyonlarının çıkış mekânları da insanı kentle buluşturması açısından önemlidir. Yer altından yer yüzüne çıkıldıktan sonra asıl varılmak istenen hedefe erişimin doğru istasyon yer seçimleri ve tasarımıyla sağlanmış olması gerekir. Yayaların metrodan çıktıktan sonra başka bir ulaşım sistemine aktarma yapmaları veya yaya olarak devam etmeleri durumları metro çıkışlarındaki yaya-taşıt ilişkileri olarak değerlendirilmektedir. İstanbul metro çıkışlarının yaya-taşıt ilişkileri çerçevesinde değerlendirilmesi kapsamında örnek alanın Kadıköy-Kartal metro hattı seçildiği tez çalışmasının amacı kent içindeki ulaşım mekânlarını ve kentin düğüm noktalarını oluşturan metro istasyonlarının tasarımında, yaya-taşıt ve yakın çevre ilişkilerinin kentle uyumlu bir şekilde kurulabilmesi için erişilebilirliğin, işlevselliğin ve sembolik algının sağlanmasının önemini vurgulamaktır. Belirlenen amaç ve hedefler doğrultusunda geliştirilen hipoteze göre; metro istasyon çıkış noktalarının kentsel ulaşım sistemleriyle bütüncül olarak değerlendirilmesi, bireyin kent içi erişilebilirlik ve işlevsellik düzeyini, sembolik ifadesi ise bireyin kentsel algı düzeyini etkiler. Tez çalışmasında literatür araştırması yönteminin yanı sıra haritalardan ve şehircilik analizlerinden yararlanılmıştır. Çalışma alanında fotoğraflama ve anket yöntemi uygulanmıştır. İstasyonlarda ve internet ortamında yapılan 150 adet anketten sayısal veriler elde edilmiştir. Kadıköy-Kartal metro hattının istasyonları incelenerek seçilen 5 adet istasyonda yapılan gözlemlerden ise mekânsal veriler elde edilmiş ve değerlendirilmiştir. Metro çıkış noktaları, günlük ulaşımlarda her gün kullanılan mekânlardır. İnsan hayatında önemli bir yeri olan metro çıkış noktalarının bir kamusal mekân olarak tasarımı yapılırken üst ölçekten mekândaki en ince ayrıntıya kadar incelenmesi gerekir. Metro sistemlerinin kent içinde erişilebilir olması, diğer toplu taşıma sistemleriyle bağlantılarının kurulmasıyla ilgilidir. Metro çıkış mekânının yakın çevresiyle birlikte çözülmesi, kent ölçeğinde güzergâh ve istasyon yer seçiminden yakın çevredeki bir otobüs durağına gidişteki yaya konforunu sağlayacak elemanlara kadar bütüncül bir planlama yaklaşımı gerektirmektedir. Metro istasyon çıkışları, kent içinde kullanıcıların ihtiyaçlarını karşılayacak düzeyde işlevlendirilmelidir. Bunun yanı sıra işlevsellik, istasyon çıkışına kamusal mekân niteliği kazandırmak ve kentin çekim merkezleri ve düğüm noktalarını oluşturan metro çıkışlarının daha etkin kullanıması sağlanmaktadır. Kentsel algı ve sembolik ifade düzeyi kamusal mekânlara erişilebilirliğini etkilemekte ve kent kimliğini yansıtmaktadır. Kentsel imgeler, kişilerde kent algısını oluşturur. Böylece mekânlar özgün, erişilebilir ve kent içi ulaşımı sağlamış olurlar. Yapılan çalışmalar ve elde edilen bilgilerden yola çıkarak ulaşılan sayısal ve mekânsal verilere göre; metro istasyon çıkışlarının yaya-taşıt bağlantılarındaki sorunları örnek alan olarak seçilen Kadıköy-Kartal metro hattının istasyon çıkışları üzerinden erişilebilirlik, işlevsellik, kentsel algı ve sembolik ifade kapsamında değerlendirilmiştir. Literatürden, anketlerden ve gözlemlerden elde edilen veriler doğrultusunda hipotez doğrulanmış olup, kentsel ulaşım sistemlerinin birbirleriyle ve metro çıkış noktalarıyla bütüncül olarak değerlendirilmesiyle birlikte kent içi erişilebilirlik, işlevsellik ve sembolik ifade düzeyi olumlu yönde etkilenmektedir.
Kentsel yenileme ve sosyal sürdürülebilirlik: Trabzon Ortahisar örneği
Zaman içinde yaşanan sosyal, fiziksel, ekonomik ya da siyasal değişimlerle köhneme ya da çöküş sürecine giren kentsel doku ya da dokuların, işlevlerini yeniden yerine getirebilmesi için kentsel yenileme çalışmaları uygulanmaktadır. Batı ülkelerinde özellikle II.Dünya Savaşı'ndan sonra önem kazanan bu uygulamaların Türkiye'de en yoğun yaşanmaya başladığı dönem 1980'li yıllara denk gelmektedir. Önceleri daha çok ekonomik ve çevresel konulara odaklanan kentsel yenileme çalışmaları sonucunda toplumsal dokuda yaşanan sosyal içerikli problemler, bu çalışmalarda sosyal boyutun da göz önünde bulundurulması gerektiği sonucunu doğurmuştur. Bu nedenle, özellikle son yıllarda batı ülkelerinde uygulanan kentsel yenileme uygulamaları için sosyal, fiziksel ve ekonomik konuları içeren kapsamlı çalışmalar yapılmakta, sosyal sürdürülebilir toplum ve kentsel yenileme ilişkileri tartışılmaktadır. Türkiye'de deneyimlenen kentsel yenileme çalışmalarında ise henüz bu boyut gerektiği gibi sürece dahil edilmemekte, yapılan yenileme uygulamalarıyla bölgedeki yerel halk ya yerinden edilmekte ya da kendiliğinden alanı terk etmektedir. Bu da yenileme alanı ilân bölgelerin zamanla kentsel kimliklerinin kaybolmasına yol açmaktadır. Kentsel yenileme çalışmalarına alanda yaşayan halkın entegrasyonu, hem alandaki sosyal sürdürülebilirliğin ve kültürel mirasın devamlılığında, hem de uygulanan projenin başarıya ulaştırılmasında son derece önemlidir. Bu nedenle Türkiye'de her geçen gün bir yenisi tasarlanan ve mevcut sosyal dokuyu çoğu zaman gözardı eden kentsel yenileme çalışmalarının sosyal boyutu, projenin en başından beri detaylı olarak ele alınmalı; yerel halkın yenileme çalışmaları sonrasında da alanda ikamet etmelerini sağlamak için gerekli olan düzenlemeler yapılmalıdır. Bu çalışma, kentsel yenileme çalışmalarında sosyal sürdürülebilirliğinin öneminin vurgulanması, sosyal sürdürülebilir kentsel yenileme kriterlerinin belirlenmesi ve Türkiye'de gerçekleştirilen kentsel yenileme uygulamalarının sosyal sürdürülebilirliğini Trabzon örneği özelinde sorgulamayı amaçlamaktadır. Bu amaçla Trabzon ili Ortahisar Kentsel Yenileme Proje Alanı, örnek çalışma alanı olarak seçilmiştir. Burada uygulanması planlanan yenileme projesi yerinde yapılan yapılandırılmış görüşmelerle halkın projeye yaklaşımı ve beklentileri açısından değerlendirilmiş ve proje sonrasında alandaki sosyal sürdürülebilirliğin sağlanıp sağlanamayacağı araştırılmıştır. Bu çalışma sonrasında, sosyal açıdan daha sürdürülebilir bir proje için alana entegre edilmesi gereken faktörler uzman ve halkın görüşleri alınarak tespit edilmeye çalışılmıştır.
Yeni planlama yaklaşımına doğru; kentsel strateji çerçevesi ve stratejik tasarım yönetimi
Hızlı ve büyük ölçekli dönüşüm süreçlerinin yaşandığı kentlerimizde, mevcut ve gelecekteki kentsel sorunların, klasik mekânsal planlama yaklaşımı ve imar planları ile çözülmesi gün geçtikçe zorlaşmaktadır. Durağan ve mevcut sorunları geleceğe taşıyan bir imar planlama yaklaşımı yerine, kentlerimize özgü problemleri çözmeyi amaçlayan, demokratik, sosyal, ekonomik, stratejik mekânsal planlama yaklaşımları ile tasarım, planlama ve yönetim süreçlerinde yenilikçi araçlar ve deneyimler dikkate alınarak kendimize özgü planlama yaklaşımları geliştirilmelidir. Tezin amacı, stratejik mekansal planlama yaklaşımı olarak 'Kentsel Strateji Çerçevesi', süreç yönetim yaklaşımı olarak ise 'Stratejik Tasarım Yönetimi' yaklaşımlarını gündeme getirmektir. Kentlerimizdeki yapı ve yaşam kalitesi, kimlik, koruma, kapasite, katılım, estetik ve mekânsal kurguya ilişkin sorunların çözümünde, yukarıdan aşağıya ve aşağıdan yukarıya planlama mekanizmaları eş zamanlı olarak yürütülmelidir. Bu amaçla 'Kentsel Strateji Çerçevesi'; yeni bir kent vizyonu çerçevesinde kent formunun nasıl gelişeceğine ilişkin öngörülerin, stratejik önceliklerin ve zorunlulukların belirtildiği, ada, mahalle ve kent ölçeğindeki mekansal bileşenleri kapsamalıdır. 'Stratejik Tasarım Yönetimi' ise karmaşık kentsel sorunların çözümü için tarafların beklentilerini dikkate alan, uzlaşmaya açık, katma değer yaratan esnek bir süreçtir. Mekansal gelişim ve dönüşüm stratejileri ile çözüm üreten, esnek planlama ve tasarım ilkeleri geniş katılımlı ortamlarda, ortak akılla geliştirilmelidir. Bu amaçla, 'Stratejik Tasarım Yönetimi' çerçevesine ilişkin uluslararası örnekler incelenerek, Türkiye kentleri için örnek olabilecek yenilikçi yöntemler ve araçlar; 'Analiz, Katılım, Planlama ve Tasarım, Örgütlenme, Finansman ve Uygulama' başlıkları altında araştırılmıştır.Tezin amacı, kentlerimiz için stratejik mekânsal planlama ve stratejik tasarım yönetimi çerçevelerinin ortaya konulmasıdır. Dünyada ve Türkiye'de kentleşme süreçlerinin geldiği son durum, kentsel dönüşüm yaklaşımları ve yeni planlama arayışları incelenerek hazırlanan tez, yedi bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde problem tanımı, tezin amacı ve tez kurgusu açıklanmaktadır. 'Dönüşen Kentler' isimli ikinci bölümde, Dünyada yaşanan hızlı kentleşme süreçleri ve yeni planlama yaklaşımları ve metotları geliştirilmesinin gerekliliği ve yeni kent modelleri özetlenmiş, Türkiye'de kentleşme sürecinin üç dönemi, ortaya çıkan temel riskler ve bugün yaşadığımız kentsel dönüşüm yaklaşımının temel özellikleri ortaya konulmuştur. Dünyadaki ve Türkiye'deki 'Yeni Planlama Yaklaşımları'nın sunulduğu üçüncü bölümde, yeni planlama arayışlarından, yoğunluk, mahalle, ulaşım, canlandırma konularını ön plana alan Yeni Şehircilik ve Kentsel Rönesans yaklaşımları ve kentlerimizin geleceği için DESTEK Platformu tarafından ortaya konulan gönüllülük esaslı, yerinde yenileme yaklaşımın açıklanmaktadır. 'Kentsel Dönüşüm Deneyimleri' isimli dördüncü bölümde ise ulusal ve uluslar arası ölçekteki kentsel dönüşüm deneyimleri araştırılmıştır. Ulusal örnekler, proje geliştirme yaklaşımlarına göre sınıflandırılırken, uluslar arası örneklerde üç farklı ölçekteki yapısal dönüşüm stratejileri incelenmiştir. Bölüm sonucunda isedönüşüm süreçlerinde dikkate alınması gereken dersler ortaya konulmaktadır. Kentlerimiz için yeni planlama yaklaşımı önerisi niteliğindeki beşinci bölüm, 'Kentsel Strateji Çerçevesi'ni tartışmaya açmaktadır. Kentlerimizdeki yapı ve yaşam kalitesi, kimlik, kapasite, estetik ve mekânsal kurguya ilişkin sorunların çözümünde, yukarıdan aşağıya ve aşağıdan yukarıya planlama mekanizmalarının eş zamanlı olarak yürütülmesini öneren yaklaşım; ada, mahalle ve kent ölçeğindeki mekansal bileşenleri kapsamaktadır. Altıncı bölüm 'Stratejik Tasarım Yönetimi' ise yapı ve yaşam kalitesi riski yüksek kentsel dokuların yeniden, sosyal ve ekonomik koşullar da dikkate alınarak, katılımcı bir yaklaşımla yeniden dönüştürülmesi için yenilikçi yöntemler ve araçları sunmaktadır. Analiz, Katılım, Planlama ve Tasarım, Örgütlenme, Uygulama süreçlerine ilişkin yenilikçi araç önerileri geliştirilmiştir. Sonuç bölümünde ise 'Kentsel Strateji Çerçevesi' ve 'Stratejik Tasarım Yönetimi'ne ilişkin öneriler değerlendirilerek kentlerimizin geleceği için temel çıkarımlar ve öneriler özetlenmiş, yeni bir planlama yaklaşımının gerekliliği tartışmaya açılmıştır. Tez, deneyimlediğimiz uzun ve kapsamlı dönüşüm sürecinde, planlama, tasarım ve yönetim süreçlerine ilişkin yenilikçi araç ve yöntemlerin araştırılması için daha sonraki çalışmalar için de açılım yaratmayı amaçlamaktadır.
Kentsel tasarımda pasif sistem kullanımı: Milas örneği
Bu çalışmada, iklim, güneş, rüzgar ve gün ışınımı potansiyellerinin kentsel ölçekteki yeri ve önemi pasif sistemler kavramı kapsamında incelenmiştir. Pasif sistemler temel alınarak yapılan çalışmada, pasif sistemlerin kent ölçeğindeki önemi, uygulama stratejilerine ve yapılacak çalışmalara kaynak olması amacıyla bu konudaki teorik bilgilere değinilmiştir. Pasif sistem kavramı açıklanarak, tasarımda kullanılacak temel analizler ve kavramlar hakkında bilgi verilmiş, kent ölçeğinde pasif sistem stratejileri açıklanmış; yoğunluk, yer seçimi, yapılaşma formu, sokak yapısı, peyzaj gibi etmenlerin pasif ısıtma ve soğutma üzerindeki etkileri irdelenmiştir. Çalışma; iklimsel, doğa temelli verilerin iyi analiz edilmesi ve bu analizler kullanılarak hazırlanmış tasarım çalışmaları ile mekanik enerji bağımlılığının azaltılabileceğini öngörmektedir. Literatür taraması sonucunda elde edilen teorik bilgiler seçilen örnek ile ilişkilendirilmiş ve pasif sistem kullanımı Milas yerleşimi üzerinde sorgulanmıştır. Çalışma; enerjinin etkin kullanımıyla kent mekanında optimum konfor sağlamaya dönük en önemli etmenin pasif sistemlerin kullanımı olduğunu varsaymaktadır. Doğanın potansiyelleri ile tasarımı birleştirmesi, tasarımcıyı yerel iklimin etkin kullanımına teşvik etmesi, mekanik enerji bağımlılığını azaltması, kaynakların etkin kullanması ve yerin kimliğini ortaya çıkarması bağlamında bu çalışma önemli sonuçlar üretmiştir. Çalışma 5 bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın ilk bölümü çalışmanın ana hatlarının ortaya konduğu giriş bölümünden oluşmaktadır. Çalışmanın ikinci kısmında, iklim ve iklim bileşenleri ile ilgili temel kavramlar ve analizler ile tasarımcının bu analiz yöntemlerini nasıl kullanacağına dair bilgilere değinilmiştir. Üçüncü bölümde, tarihsel süreç içerisinde yerleşimlerin pasif sistem kullanımı ele alınmış, geleneksel yerleşimlerin pasif ısıtma ve soğutma sağlamak amacı ile geliştirdiği çözümler ortaya konulmuştur. Çalışmanın dördüncü bölümünde geleneksel tarihi yerleşimlerden elde edilmiş bilgilerden derlenen kentsel pasif stratejilere değinilmiştir. Güneş, rüzgar gibi etmenlerden optimum fayda sağlayacak kentsel pasif sistem stratejilerine değinilen bölümde; kent formu ve yoğunluğu, uygun yer seçimi ve yönlenim, yapılaşma formu, sokak yönlendirmesi, güneş hacmi ve peyzaj düzenlemesi gibi tasarım araçlarının pasif iklimlendirme üzerindeki etkileri ele alınmıştır. Çalışmanın son bölümünde ise geleneksel yerleşim dokusuna sahip olan Milas yerleşimi pasif iklimlendirme stratejileri açısından değerlendirilmiş, geleneksel yerleşimlerin pasif iklimlendirme sağlanacak şekilde tasarlandığı ortaya konmuştur.
Kentsel mekanda kimliğin ve belleğin proje etkisiyle değişimi: Karaköy Kemeraltı bölgesi
Günümüzde ekonomik ve kültürel üretim ve tüketim gitgide küreselleşirken, tarihsel kentler kendilerine özgü kimliklere zıt birtakım uygulamalarla bir başkalaşım sürecine girmekte ve bu sebeple kentsel kimliğin ve belleğin sürdürülebilmesi gitgide zorlaşmaktadır. Kentler dinamik organizmalardır, sahip oldukları kimlik ögelerini korurken bir taraftan yenilerini de oluşturabilirler. Burada önemli olan özgün kimliklerini kaybetmeden yenilerinin eklenmesidir. Kentsel mekânlar, kentte yaşayanların ortaklığını tanımlayan,zaman içerisinde gelişen birçok politik, sosyal, ekonomik ve mekânsal müdahale ile şekillenen ve sürekli bir değişim içinde olan dinamik mekânlardır. Kentsel mekânın bu değişim sürecini anlayabilmek, onun farklı katmanlarının algılanabilmesi ile mümkündür. Tarihsel süreçte bu mekânda yaşamış olan kültürlerin izlerini taşıyan kentsel mekânlar, günlük yaşam biçiminin oluştuğu bir sahne ve kimlik alanı olarak değerlendirilebilir. Son dönemlerde kentsel mekânlara yapılan müdahaleler ile kentler kimliklerini kaybederek birbirlerine benzemeye başlamış ve bu nedenle kent kimliği önemli bir tartışma konusu haline gelmiştir. Geçmişten günümüze kadar İstanbul için önemli bir merkez konumunda bulunan Karaköy Kemeraltı Bölgesi de son yıllarda hızlı bir değişim süreci içine girmiştir. Bu tez çalışması kapsamında, yaşanan bu değişim sürecinin kent kimliği ve belleği üzerindeki etkileri ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Bu amaçla farklı kullanıcı gruplarına göre doğal, yapılı ve beşeri çevre kimlik bileşenleri saptanmıştır. Gruplar kullanıcıların cinsiyet, meslek ve İstanbul'da yaşama süresi değişkenlerine göre oluşturulmuştur. Yapılan görüşmeler sonucunda aynı kullanıcı grubuna dahil olan bireylerin benzer kimlik bileşenlerini ifade ettikleri görülmüştür. Ancak bu bileşenler farklı kullanıcı grupları arasında değişkenlik göstermektedir. Bu durumun en büyük sebebinin ise alanın geçirdiği değişimden haberi olmayan ve hala eski ticaret merkezi işlevini hatırlayan kullanıcılar ile kente yeni gelen ve ilk olarak bu halini tanıyan kullanıcılar arasında olduğu ortaya çıkmıştır. Tez çalışması boyunca yapılan literatür araştırması, kentsel analizler, anketler ve gözlemler sonucunda kentlerin güncel koşullar ve gereklilikler doğrultusunda değişime uğramasının kaçınılmaz olduğu ancak, bu değişim sürecinde yeni ve bambaşka bir kurguyla eski olanı unutturmak yerine, mekanın kullanıcısını da içine alan ve onların katılımıyla biçimlenen, kentte oluşturulan kolektif belleğin bir parçası haline gelebilen uygulamaların gerçekleştirilmesinin daha doğru bir tutum olacağı ortaya konmuştur.
Strüktür ve form olarak kent topografyasının incelenmesi: Galata, İstanbul örneği
Bu araştırma topografya ve kent ilişkisi üzerine bir çalışmadır. Kent topografyası ve katmanlarının form ve strüktür üzerinden etkisinin değerlendirildiği, dört bölümden oluşmaktadır. Analitik bir düşünme şekli ile, kentte oluşan her yeni katmanı kendi süreci ve diğer süreçler içinde analiz ederek, arazi üzerindeki fiziki değişimleri ve bu değişimlerin kente mimari açıdan etkilerini tespit etmek, kent topografyasındaki dalgalanmaların, değişen ve dönüşen bir element olarak kentin potansiyelini nasıl etkilediğini incelemek hedeflenmiştir. Birinci bölümde kent topografyasının genel bir tanımı yapılarak kent ile ilişkisi irdelenmektedir. Konunun ele alınmasının sebepleri amaç, kapsam ve yöntem alt başlıklarında açıklanmaktadır. Devamında, bilimsel literatürde, topografya ve kent ilişkisinin kronolojik olarak, yapılan ilk araştırmadan günümüze değin olan araştırmalarda, nasıl değerlendirildiğine dair araştırmacıların çalışmaları, yaklaşımları ve projeleri incelenmektedir. İkinci bölümde kent topografyası detaylı açıklaması ile birlikte, bir başlangıç olarak yerleşimler ile ilişkileri incelenmektedir. Devamında, kent formu ve strüktürünün topografyadaki yeri ve anlamı üzerine açıklamalar yer almaktadır. Topografyada strüktürün oluşmasında katmanlaşmaların önemli yer tutması sebebi ile katmanlar 'doğal' ve 'yapay' bileşenler olarak incelenmiştir. Katmanlaşmalar ile birlikte kent topografyasında 'sınır' kavramı da söz konusu olmaktadır. Bu kapsamda surlar (kent duvarları olarak) ve kıyı, sınır bileşenleri olarak açıklanmaktadır. Kentteki doğal ve yapay katmanlaşmalar ile sınırların bir araya gelerek oluşturduğu strüktürün temsili siluette ve kentteki farklı bakış noktalarından gözlenmektedir. Form ve strüktürün görsel temsili olarak kent siluetleri, kentsel kesitler ve topografyaya dair çizimler, detaylı bir şekilde yine bu bölümde açıklanmaktadır. Üçüncü bölümde Galata bölgesinin neden çalışma alanı olarak seçildiği açıklanmaktadır. Galata ve Istanbul'a özelliğini veren ve kent olma sürecinin temelinde topografyası yer almaktadır. Buradan hareketle Galata'nın güncel topografyasına dair değerlendirmelere başlamadan önce, 'tarihsel topografyası'na değinmek gerekliliği hissedilmiştir. Yapılan araştırmalar, topografya için Galata ve İstanbul'un 'Pagan dönemi'nden başlamak gerektiğini göstermiştir. Çünkü topografya üzerindeki ilk hareketler İstanbul'un Pagan döneminde başlamıştır ve Galata'da da Pagan döneme ait izler bulunmaktadır. Galata'nın kültürel ve tarihsel topografyası kapsamında bölgenin kültürel dokusu ve fiziksel bileşenlerinin tarihsel süreçte geçirdiği değişimler anlatılmaktadır. Devamında Galata'nın günümüzde form ve strüktürel açıdan değerlendirmesi yapılarak, topografyanın doğal yapısı su, arazi, iklimsel etkenlerle açıklanmaktadır. Bu kısımda bölgenin konumu ve arazi formu, su yüzeyi ile olan etkileşimi detaylandırılmaktadır. Yapay topografyası ise yapılar ve bağlantıların iç içe geçtiği bir örüntü şeklinde değerlendirilmektedir. Yapılaşmalar ile oluşan dar sokaklı, sert zemin topografyanın etkisi incelenerek, oluşan strüktürün hesaplanabilirliği ve kentteki ifadesi detaylı olarak anlatılmaktadır. Farklı eğim katmanlarında yapay etkinin kurgulanma şekli, yerleşimi, oluşan perspektifler ve bakış açıları, topografya üzerinde mekanın kurgulanması; çizimler, diyagramlar ve alan fotografları üzerinden analiz edilmektedir. Rıhtımda demirleyen cruise gemilerinin Galata'nın genel topografyasına etkisi ve Galata topografyasının bir parçası olarak, su yüzeyi üzerindeki ifadesi analiz edilmektedir. Kule'ye doğru artan eğimin etkisi ile dar sokaklar ve yükselen binaların insan ölçeği üzerine etkisi irdelenmektedir. Devamında Galata'nın sınır öğeleri olarak 'surlar' ve 'kıyı şeridi'nin analizi yapılarak topografyadaki etkileri değerlendirilmektedir. Karadaki sınırları oluşturan surların yerini bugün caddelerin almış olması ve kıyı şeridi dolgularının kıyı topografyasına etkisi açıklanmaktadır. Galata'daki bütün doğal formların, yapay katmanların ve sınır ögelerinin bir araya gelmesi ile zeminden yükselen strüktürün görsel temsili olarak Galata silueti ve perspektifleri değerlendirilmiştir. Bu aşamada, topografya birkaç farklı bakış noktasından ele alınmaktadır. Bu noktalar Haydarpaşa, Süleymaniye ve Yeni Haliç Metro Köprüsü'dür. Galata'nın hem kendi silueti hem de İstanbul şehri üzerindeki silueti, perspektifi ve karakteri analiz edilmektedir. 19.yüzyılda Galata'da çok keskin değişimlerin yaşanmadığı ressam İbrahim Safi'nin Galata'yı resmettiği bir tablosundan anlaşılmıştır, fakat tablonun resmedildiği bakış noktasından bugün bakıldığında bazı binaların üzerine katlar çıkıldığı görülmüştür. Bu durum Galata'nın dikey topografyası üzerinde değişimlere sebep olmuştur ve zaten dar sokaklı ve sık dokulu bir yerleşme dokusuna sahip olan bölgede yapı yüksekliklerinin artması ile mekansal olarak, insan ölçeği üzerinde kapalılık etkisinin arttığı gözlenmiş ve detaylı bir şekilde üçüncü bölümde anlatılmıştır. Yine üçüncü bölümde bir diğer topografik etken olarak 'sınır' etkisi ele alınmıştır. 'Savunma surları' ve 'kıyı şeridi' Galata'nın sınır ögeleri olarak, topografya üzerindeki etkileri değerlendirilmiştir. Günümüzde ise surlar ve arazi üzerindeki diğer sınırların yerini, bağlantıları sağlayan geniş caddelerin ve kıyı şeridinde yapılan dolgu alanların aldığı ve Galata'nın orijinal topografyasını bozduğu saptanmıştır. Ek olarak, Yeni Haliç Metro Köprüsü de günümüz için Galata'nın önemli bir sınır ögesi olarak, eski sınır günümüze kadar kalabilmiş olan Ceneviz sur duvarı üzerinde yükselmektedir. Bütün bu faktörler topografyanın sınırları kapsamında incelenmiştir. Dördüncü bölümde ise araştırmaya yönelik sonuç ve değerlendirmelerde yer almaktadır. Araştırmanın ekler bölümünde ise yukarıda tanımlanan süreçlerin analiz ve değerlendirmesinde haritalamalar, diyagramlar, eski haritaların yeniden modellenmesi, kentsel kesitler ve perspektifler ile çalışılmıştır. Bunun yanısıra çalışmanın ek bölümünde detaylı kentsel kesitlerin yanısıra, Galata'ya dair Pagan Dönemi'nden günümüze kadar olan süreçte yapılan çizimler, haritalar, gravürler, tablolar ve fotoğraflardan oluşan bir çalışma hazırlanmıştır. Burada amaç, bölgede, ilk zamanlarından günümüze kadarki süreçte, topografyanın, dönemsel olarak, ne şekilde değerlendirildiğine dair zamansal verileri sunmaktır. İlk olarak güncel kent kesitleri, detaylı inceleyebilmek adına eklenmiştir. Kesitlerden sonra Galata'nın genellikle eski gravürleri ve çizilmiş tabloları eklenerek, bölgenin önceki durumunu tasvir etmek amaçlanmıştır. Ek olarak da araştırmayı okuyanlarda Galata'ya dair bazı sahneleri kurgulayabilmelerine yardımcı olması hedeflenmiştir bu çizimlerin. Bunun yanısıra, tabloların Galata'yı kültürel ve fiziksel anlamda analiz etmek için önemli kaynaklar oldukları düşünülmüştür. Ve bu çalışmalar üzerine düşünmenin, analizler yapmanın kentlerin mimarlığı üzerine düşünce üretmekte katkısı olacağı düşünülmüştür. Bu anlamda verilen örnekler, güncel örnekleri ile karşılaştırılarak, kent topografyasının geçirdiği değişimlerin ve kökeninin değerlendirmesi ile okuyucuda farklı bakış açıları geliştirmesi amaçlanmıştır.
Kentsel dönüşüm projelerinin yaşam kalitesine etkisi: İstanbul Karaköy Salıpazarı örneği
Endüstrileşme ve tarımda makineleşme kırdan kente olan göçün en büyük etkenlerini oluşturmaktadır. Makineleşme ile birlikte tarımda iş gücünü önemini kaybederken; kentlerde kurulan büyük fabrika tesislerinde ise ekstra iş gücüne ihtiyaç duyulmuştur. Bir yandan kırsal alanda işsizlik artarken öte yandan kentler istihdam sunmaktadır. Bunun sonucu olarak da iş gücü mekan değiştirmeye başlamış ve hızlı bir şekilde kentsel nüfus artmaya başlamıştır. Gelişmiş dünya ülkelerinde bu süreç 19. yüzyılın sonlarında; Türkiye'de ise 20. yüzyıl ortalarında başlamıştır. Kentler ve toplumlar birbirlerinden ne kadar farklı olsalar da temel sorunlar ve so-nuçlar genelde benzer özellikler göstermektedir. Savaş ve doğal afetler sonucu yıp-ranmış kentsel alanlar, ekonomik yetersizlikler nedeni ile kötü koşullara sahip konut alanları, terk edilmiş eski sanayi ve liman bölgeleri kentsel dönüşümün en çok ger-çekleştiği alanlardır. Kentsel dönüşümdeki temel amaç kentleri daha nitelikli yaşam alanlarına çevirip, kentsel yaşam kalitesini arttırmaktır. Geniş, temiz cadde ve sokaklar, kolay erişilebilir eğitim ve sağlık binaları, birbirleriyle ve kentle ilişkili yeşil alanlar, homojen olarak dağılmış, yeterli ve sağlıklı yaşam koşullarının bulunduğu konut alanları kentsel yaşam kalitesinin arttırılmasında gerekli nitelik ve donatılardandır. Bu tez çalışmasında temel amaç kentsel dönüşüm projelerinin kentsel yaşam kalitesini ne şekilde etkilediğini anlamaya yöneliktir. Bu doğrultuda dünyada kentsel dönüşüm ve yaşam kalitesi kavramlarının gelişim süreçleri irdelenmiş; saha çalışma alanı olan Karaköy Salıpazarı Liman bölgesi ile ilişkilendirilmiştir. Bu çalışma ile alanın kentli açısından ne derece öneme sahip olduğunun anlaşılması ve kentte yaşam kalitesinin arttırılması amacıyla bölgenin en verimli kullanımın biçiminin tespit edilmesi amaçlanmaktadır. Karaköy Salıpazarı Limanı 2000'li yılların başından beri kentsel dönüşüme konu olan önemli bir kıyı alanı olarak dikkat çekmektedir. Bizans döneminden beri varlığını sürdürmekte olan liman günümüzde İstanbul'un yegane kruvaziyer limanı olma özelliğini korumaktadır. Tarihi yarımadanın karşısında; Beşiktaş, Karaköy ve Beyoğlu üçgeni arasında yer almaktadır. Ticari, tarihi ve kültürel merkezler ile çevrelenmiş olması liman ve çev-resinin önemini arttırmaktadır. Bu amaçlar doğrultusunda kavram çalışmaları yapılmış, İstanbul'da gerçekleşen bü-yük kentsel müdahaleler ve limanın gelişimine yönelik literatür çalışmaları yapılmıştır. Çalışma dört bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde tezin amacı, literatür çalışması ve sunulan hiptezin anlatıldığı giriş bölümü yer almaktadır. İkinci bölüm "Kentsel Dö-nüşüm ve Yaşam Kalitesi Kavramları" başlığı altında ele alınmıştır. Bu bölümde ça-lışmaya konu olan kentsel dönüşüm ve yaşam kalitesi kavramları tarihsel gelişim süreçlerine de yer verilerek irdelenmeye çalışılmış; ardından saha çalışmasına örnek olabilmesi açısından dünya örneklerinden Hamburg ve Canary Wharf liman dönüşüm projeleri incelenmiştir. Üçüncü bölüm olan "Alan Çalışması: Karaköy Salıpazarı Limanı ve Çevresi"'nde liman ve çevresinin yapılan kentsel müdahalelere ne derece konu olduğunu ve kent için önemini kavrayabilmek adına İstanbul genelinde Cumhuriyet öncesi ve sonrası yapılan planlama çalışmaları incelenmiş; liman ve çevresi için alınan planlama kararları tespit edilmeye çalışılmıştır. Sonrasında limanın tarihsel gelişimi, limanın olduğu çevrede deniz yaya bağlantılarının ve yaya sirkülâsyonun ne şekilde sağlandığı analizler yapılarak anlaşılmaya çalışılmıştır. Bu bölümün sonunda 2002 yılında konu çalışma alanında gündeme gelen ve Doğuş Holding tarafınca geliştirilen Karaköy Salıpazarı Liman projesinin tarihsel süreci haber kaynakları dikkate alınarak kronolojik olarak incelenmiştir. Akabinde geliştirilen projenin amaç ve hedefleri, proje kararları ve bölgenin imar durumu ile yapılaşma şartları irdelenmiş, son olarak konu çalışma alanında esnaf ve ziyaretçilerle yapılan 130 kişilik anket ile halkın bölgeden beklentileri sunulmaya çalışılmıştır. Son bölümde "Değerlendirme ve Sonuç" başlığı altında konumunun önemi tekrar vurgulanmaya çalışılmış ve projeye tasarım aşamasında yol gösterici olması için öneriler getirilmiştir.
Çocuk oyun alanlarına kapsayıcı yaklaşımlar: İstanbul için bir değerlendirme
İçinde bulunduğumuz yüzyılda çocuk için oyunun önemi hiç bir kaynak tarafından reddedilmemektedir. Oyun sayesinde çocuğun fiziksel, zihinsel ve sosyal gelişimi sağlanmış olur. Çocuk için en temel öğrenme araçlarından biri oyundur. Çocuk oyun oynarken yeni şeyler keşfetme ve öğrenme fırsatı bulur. Ayrıca kendini ifade etmenin ve dış dünya ile iletişim kurmanın değişik yollarını öğrenmiş olur. Oyunun çocuğun zihinsel ve sosyal gelişimine etkisinin yanı sıra fiziksel gelişimine olan etkisi de göz ardı edilemeyecek kadar önemlidir. Oyun sayesinde çocuk özgür bir biçimde ve güvenli bir ortamda fiziksel gelişmini sürdürme olanağı bulur. Sağlıklı bedensel ve zihinsel gelişim için en uygun alanlar iyi tasarlanmış çocuk oyun alanlarıdır. Çocuklar bu alanlarda hem zihinlerini geliştirecek yaratıcı aktivite olanakları bulurlar, hem yaşıtları ile güçlü bir sosyal iletişim kurar, hem de vücutlarının ve hormonlarının sağlıklı bir biçimde gelişmesini sağlayan çeşitli fiziksel aktiviteler içinde bulunurlar. Bu açıdan çocuk oyun alanları kent içerisinde bulunması gereken en önemli kentsel donatılardan sayılabilir. Bu alanlar engelsiz çocuklarla birlikte farklı yetilerdeki engelli çocukların da kullanımına olanak tanımalı ve bütün çocuklar tarafından kolay, kısa sürede ve güvenli bir şekilde ulaşılabilir durumda olmalıdır. Engelli ve engelsiz çocukların bir arada oynayabileceği çocuk oyun alanları tasarlanırken engelsiz çocuklar ayrı tutulmamalı, aksine engelli çocukların diğer engelsiz yaşıtlarıyla bir arada oyun oynayabilecekleri kapsayıcı tasarım yaklaşımını benimsemiş uygulamalar hayata geçirilmelidir. Günümüzde özellikle ülkemizde kentlerimiz her geçen gün artan yapılaşma nedeniyle beton yığınlarına dönüşürken çocukların bu betonlaşmadan uzaklaşarak yaşıtlarıyla bir arada vakit geçirerek rahatlayabileceği mekanlar giderek azalmaktadır. Binalar arasında sıkışıp kalan ve ezbere konulmuş çocuk oyun elemanlarından oluşan çocuk oyun alanları çocuklar açısından son derece güvensiz olmakla birlikte ilgi çekici olmadıklarından dolayı çocukların ihtiyaçlarına cevap vermemektedir. Engelli çocukların da kullanılabileceği oyun alanları ise neredeyse yok denecek kadar azdır. Ayrıca engelli çocukların hem bu alanlara bireysel olarak ulaşamamaları hem de oyun alanları içinde bulunan ekipmanları kullanamamaları oyun ortamından dışlanmalarına neden olmaktadır ve bu başlı başına büyük bir sorun olarak kabul edilmelidir. Bu tez kapsamında çocukların vazgeçilmez oyun mekanlarından olan çocuk oyun alanları ve bu mekanların kapsayıcılığının önemini sorgulamak için İstanbul'da çalışılmıştır. Araştırma iki aşamada yürütülmüştür. İlk olarak İstanbul'da bu amaçla tasarlanan çocuk oyun alanları, kapsayıcı oyun alanlarının tasarım ilkeleriyle değerlendirilmiştir. İkinci olarak İstanbul'da yaşayan bedensel ve ortopedik engelli çocukların kapsayıcı çocuk oyun alanlarıyla ilgili değerlendirmeleri alınmıştır. Çocukların kapsayıcı çocuk oyun alanları ile ilgili değerlendirmelerini almak amacıyla hazırlanan anket yardımıyla, İstanbul İli Bakırköy İlçesi'nde bulunan ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi Engelliler Müdürlüğü'ne bağlı bulunan, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Florya Engelliler Yaz Kampı'nı ziyaret etmekte olan 7-17 yaş aralığındaki çocuklara, ailelerine ve gerek duyulduğunda burada görev yapmakta olan eğitmenlere önceden belirlenmiş sorular sorularak oyunu nasıl tanımladıkları, çocuk oyun alanları hakkında ne düşündükleri ve yakınlarında bulunan mevcut çocuk oyun alanlarını kullanıp kullanamadıkları gibi konulara cevaplar aranmıştır. Anketlerden elde edlien sonuçlar ve yerinde yapılan gözlemler neticesinde oyunun ve çocuk oyun alanlarının çocukların sağlıklı gelişimi için hayati öneme sahip olduğu ve oyunun çocukların en büyük eğlenme ve öğrenme aracı olduğu anlaşılmıştır. Ayrıca özellikle İstanbul'da son yıllarda yaşanan yoğun trafik ve düzensiz yapılaşma yüzünden çocukların sokaklarda eskiye oranla çok daha az oynayabildiği ve bu nedenle tasarlanmış kamusal çocuk oyun alanlarının giderek artan bir şekilde önem kazanmaya başladığı anlaşılmıştır. Fakat kentte yaşayan çocuklar ve yetişkinler gerek konumları gerek sayıca az olmalarından dolayı bu alanlara istedikleri an ulaşamamakta veya çok zor şartlarda ulaşabilmektedir. Anketin de hedef kitlesi olan bedensel ve ortopedik engelli çocukların cevapları dikkate alındığında çocukların engel durumları nedeniyle çevrelerinde yer alan çocuk oyun alanlarına erişemedikleri ve bu nedenle daha çok kendi evlerinde oyun oynamak zorunda kaldıkları açıkça görülmektedir. Çocuk oyun alanlarına başkalarının yardımıyla erişebilen az sayıda çocuk bulunsa bile bu çocuklar mevcut çocuk oyun alanlarındaki çocuk oyun elemanlarını kullanamadığından ve alanda bulunan engelsiz yaşıtları kendileriyle bir arada oyun oynamaktan çekindiğinden çocuk oyun alanlarını kullanamamaktadır. Kısacası bedensel ve ortopedik engelli çocuklar kamusal mekanlarda bireysel fiziksel güç gerektiren hiçbir fiziksel aktiviteyi tek başına yapamazken çocuk oyun alanlarında da durum değişmemekte ve büyük çoğunluğu gerek bu alanlara erişimde gerekse alan içerisindeki kullanımlarda yaşadıkları engeller ve sıkıntılar nedeniyle oyun ihtiyaçlarını karşılayamamaktadır. Hem engelli hem de engelsiz çocukların bir arada oyun ihtiyaçlarını karşılayabilmesi çocukların gelişimi için son derece önemli olduğundan mevcut oyun alanlarının kapsayıcı tasarım ilkeleri benimsenerek revize edilmesi ve yeni tasarlanacak her çocuk oyun alanında bu ilkelerin bir zorunluluk değil aksine tasarım anlayışı olarak dikkate alınarak tasarımların bu yönde geliştirilmesi gerekmektedir. Böylece dünya üzerindeki her yaşta ve her özellikteki çocuk oyun oynama hakkını karşılama şansını yakalamış olacaktır.
Kırsal yerleşmelere ilişkin mekansal tasarım yaklaşımlarının değerlendirilmesi ve İzmir Çınardibi Köyü örneği
Kentleşen bir dünyada nüfusun yarısından çoğunun yaşadığı kentsel yerleşmeler için, bu yerleşmeleri besleyen kırsal alanların önemi fark edilmeye başlanmıştır. Kırsal yerleşmelerin tarımsal üretimle kentleri beslemenin ötesinde doğal kaynakları, üretkenliğiyle günümüzün ekolojik kaygılarına ilişkin cevapları içinde barındırmaktadır. Öte yandan; kırsal alanlar üretken peyzajları, özgün dokuları ve yaşam biçimleriyle kendine yetebilen yerleşmeler olarak örnek teşkil etmektedirler. Kentleşmenin kırsal sınırlara dayanması, kırsalın göç, ekonomik darlık, hizmetlerden mahrumiyet gibi farklı sebeplerle güç kaybetmesi önemli bir sorun olarak gündeme gelmektedir. Kırsal yerleşmelerin üzerindeki baskılar (doğal, ekonomik, sosyal), kentlerin çekici hale gelmesiyle kırsalın cazip olmaması karşısında kalkınma odaklı projeler, altyapı yatırımları belli bir noktaya kadar etkili olmaktadır. Kırsal yerleşimlerin bölgesel ölçekteki yaklaşımlar, vizyonlar, kalkınma projeleri kadar mekansal yaklaşımlara da ihtiyacı ortaya çıkmaktadır. Kırsal yerleşmelerle ilgili mekansal yaklaşım, ortak alanların tasarımı, katılımcı tasarım süreçleri vb. konular, bu yerleşmeler üzerinde dokusuyla, yaşamıyla uyum göstermeyen projelerle eş zamanlı olarak, daha yoğun bir şekilde tartışılmaya başlanmıştır. Kırsalın tarım, ekonomi, hayat koşulları, göç gibi sorunlarının giderek büyümesi ve kırsal alanların güçsüzleşmesiyle paralel olarak bu yerleşmelere ilişkin değişen tanımlamalar tartışma konusu olan mekansal tasarım meselesini daha önemli bir zemine taşımaktadır. Kırsal yerleşmelerin ilk çağlardan bu yana var olma biçimi, çevresel koşullara göre biçimlenişi, kendine yeterli olması, ortak üretim ve ortak alanlara sahip olmaları gibi yerleşmelere özgü karakteristikler olarak ortaya çıkmaktadır. Mekanla uğraşan Planlama, Peyzaj mimarlığı, Mimarlık gibi tasarım disiplinleri yoğunluklu olarak kentsel mekan ile uğraşıyorken son dönemlerde ilgiyi yavaş yavaş kırsala yöneltmiştir. Tasarım disiplinlerinin ilgisini yönelttiği kırsal yerleşimlerde yoğun olarak; sürdürülebilirlik, ekoloji, doğa koruma gibi konulara yönelik araştırmalar ağırlık kazanmıştır. Kırsal koruma, kırsal mimari, kırsal peyzaj gibi korunması gereken kültürel miras öğeleri kadar yerleşme bütünü için de çalışmalar önem kazanmaya başlamıştır. Kentsel-kırsal arasındaki güçlü ilişki, kırsalın gizli birikimi, kent mekanında çalışan disiplinlerin kırsal yerleşmelere yönelmesine vesile olmuştur. Kırsal yerleşmelerde birtakım ihtiyaçların karşılanabilmesi için oluşmuş olan mekanlar, ortak alanlar, yerel çözümler özgün bir yaklaşım sergilemektedir. Kırsal yerleşmelerin "kendi kendine" gelişme hali yanında mekansal olarak daha bütüncül bir yaklaşım geliştirmenin gerekliliği bu çalışmanın ana odağıdır. Kırsal yerleşmelerin sunduğu özgün karakteristikler, korumaya değer yapıları ve peyzaj alanlarının öne çıktığı günümüzde, bu alanların biçimlenişleri tasarım ölçeğinde pek çok ipucu vermektedir. Kırsal yerleşmelerin sahip olduğu özgün karakteristikler, yaşam biçimi ve ortaya koyduğu mekansal örnekler, tasarım disiplinlerine örnek teşkil etmektedir. Bu alanlardaki çalışmaların birarada sunulması, geçmişten bugüne ayna olabilecek yaklaşımların değerlendirilmesi önem teşkil etmektedir. Kırsal yerleşimler üzerine mekansal çalışmalar önem kazanmaya başlamış olsa da, geniş bir zemine oturmamaktadır. Bu tez çalışmasında kırsal yerleşmelerin sahip olduğu karakteristiklerden yola çıkarak bu yerleşmelerde özellikle ortak alanlara ilişkin bir mekansal tasarım yaklaşımı geliştirmek ve gelecek çalışmalara kaynak oluşturmak amaçlanmıştır.