Theses supervised by Prof. Dr. Ceyhun Göl
10 theses · Çankırı Karatekin Üniversitesi
Berdan baraj havzası'nın morfometrik özelliklerinin coğrafi bilgi sistemleri (CBS) ile belirlenmesi
Bu tez çalışmasının amacı, Berdan Baraj Havzası'nın Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ile morfometrik özelliklerinin incelenmesidir. Bu çalışmada sayısal topografya haritaları kullanılarak Sayısal Yükseklik Modeli (SYM) oluşturulmuştur. SYM üzerinden havza karakteristikleri ve morfometrik haritalar elde edilmiştir. Havzanın çevresi 215,49 km, alanı 953 km2, havzanın uzunluğu 58,44 km, ana akarsu uzunluğu 59,47 km olarak belirlenmiştir. Havzanın en yüksek noktası 3507 m, en alçak noktası 40 metredir. Havzada 3160 m'den yüksek araziler %0,75, 1428 m'den alçak araziler %53,77'dir. Havzada %0-5 derece eğim sınıfı 113 km2 (%11,78), %25+ eğim sınıfı ise 288 km2 (%30,29)'dir. Havzanın bakı durumu incelendiğinde güneydoğu %18, kuzeybatı %7, düz alanlar ise %1'lik kısmı oluşturmaktadır. Havzanın arazi kullanım durumuna bakıldığında 463 km2 (%48,58)'si orman arazisidir. Havza yönetim çalışmalarının temelini ön etüt incelemeleri oluşturmaktadır. Bu araştırma ile Berdan Baraj Havzası'nın bazı morfometrik özellikleri ortaya konmuştur.
Kralkızı baraj havzası (Diyarbakır) erozyon kontrol çalışmalarının değerlendirilmesi
Bu araştırmanın amacı 2013-2017 yılları arasında yürütülen 'Kralkızı Baraj Havzası Yeşil Kuşak Ağaçlandırma Uygulama Projesi'nin başarı durumunun değerlendirilmesidir. Uygulanan bu havza ıslah projesi kapsamında ağaçlandırma, toprak ve su koruma, yaban hayatı geliştirme ve kırsal kalkınmaya yönelik çalışma faaliyetlerinin, 2024 yılı itibari ile değerlendirilmesi yapılmıştır. Projenin başarılı ve başarısız yönleri irdelenmiştir. Araştırmada, dikilen fidanların fizyolojik ve morfolojik özellikleri ibreli ve yapraklı türler olarak incelenmiştir. Toprak ve su korumaya yönelik yapılan toprak işleme çalışmaları değerlendirilmiştir. Ayrıca yörede kırsal yöneticiler, yerel halk ili yüz yüze görüşmeler yapılarak projenin bugün ki durumu hakkında bilgiler elde edilmeye çalışılmıştır. Proje alanına dikilen kızılçam, antepfıstığı, kızılçam, meşe ve lavanta dikildiği, fidanların genel olarak başarılı olduğu gözlemlenmiştir. Kuraklık ve olumsuz toprak özellikleri fidan kurumalarına neden olmuştur. Bölgesel olarak derin topraklı ve nispeten nemli alanlarda fidan tutuma başarısı daha yüksektir. Marjinal sahalarda toprak işleme ve fidan dikimi başarısız olmuştur. Yöre halkı projeden oldukça memnun olduklarını ifade etmişlerdir. Yine aynı zamanda kaçak otlatma yapıldığını belirtmişlerdir. Proje değerlendirmesini sonunda tam alanda toprak işleme ve toplu fidan dikimi yerine detaylı etütler sonucunda kısmı alanda çalışmanın ekolojik ve ekonomik başarıyı artıracağı anlaşılmıştır. Yine sahanın koruma altına alınması ile biyoçeşitliliğe önemli katkılar sağlayacağı düşünülmektedir.
Tatlıçay Havzasının (Çankırı) erozyon duyarlılık değerlendirmesi
Bu çalışmada, Yenilenmiş Evrensel Toprak Kaybı Eşitliği (YETKE/RUSLE) ve Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) yöntemler kullanılarak, Tatlıçay Havzasında toprak erozyon haritası çıkarılmıştır.Sonuç olarak, YETKE yönteminin yağış ve yüzey akışaşındırma enerjisi, toprak erozyon duyarlılığı, eğimuzunluğu ve dikliği ve bitkisel örtü ve ürünyönetimi degişkenleri hesaplanarak, ilgili su toplama havzasına gelmesi olası ortalamatoprak miktarı (ton ha-1 yıl-1) belirlenmiştir. Araştırma, yıllık ortalama 410 mm yağışın, özellikle şiddetli yağışlar sırasında, yıllık 35 MJ mm ha⁻¹ h⁻¹ R faktörü ile toprak erozyonunu şiddetlendirdiği belirlenmiştir. Dik yamaçlar, 0 ile 25 arasında değişen LS faktörünü artırarak bazı bölgeleri daha savunmasız hale getirmektedir. Bölgedeki çeşitli toprak tipleri, ortalama 0,034 olan K faktörü ile erozyon duyarlılığını etkilemektedir. Yoğun bitki örtüsü, C faktörünü 0,01'e düşürerek erozyon riskini azaltırken, yönetilemeyen alanlar C faktörü 1'e kadar çıkabilmekte ve böylece erozyona daha hassas hale getirmektedir. R, K, LS, C ve P faktörlerinin entegrasyonu, havzada yıllık ortalama hektar başına 39,60 ton ha⁻¹ yıl⁻¹ toprak kaybını ortaya koymuştur. Havzanın %92'sinde çok hafif, %7'sinde hafif, %0,18'inde orta, %0,02'sinde şiddetli ve %0,003'ünde çok şiddetli erozyon olduğu belirlenmiştir. Elde edilen verilerhavzanın su erozyonuna karşı hassas olduğunu göstermiştir.
Eskişehir ilinde arazi kullanımının zamansal değişimi ve açık maden sahalarının ekosisteme etkileri
Bu çalışma Eskişehir İlinde arazi kullanımının zamansal değişimi ve Eskişehir arazisinde açık maden sahalarının ekosisteme etkilerini ortaya koymaya çalışmak amacıyla yapılmıştır. Araştırma alanı olarak seçilen Eskişehir tarihi, doğası, kültürel ve sosyal ortamı, eğitim ve sanayi durumu, yeraltı ve yerüstü zenginlikleri ile ön plana çıkan Türkiye'nin önemli şehirlerinden biridir. Eskişehir'in yaklaşık %40' ı tarım, %30' u orman ve %20' si mera arazilerinden oluşmaktadır. Eskişehir yer altı kaynakları bakımından oldukça zengin bir bölge olarak değerlendirilmektedir. İlin önemli yer altı kaynakları arasında bor, manyezit, lületaşı gibi bazı madenler ile içme suyu olarak da kullanılan kalabak suyu ve çeşitli hastalıklara iyi geldiğine inanılan jeotermal kaynaklar bulunmaktadır. Çalışmada genellikle literatür taraması sonucu elde edilen veriler ve ilgili kurumlardan yüz yüze görüşmeyle veya internet sitelerinden temin edilen güncel bilgiler tezde kullanılmıştır. Çalışma, uydu görüntüleri, coğrafi bilgi sistemleri (CBS) ve uzaktan algılama teknikleri kullanılarak arazi kullanım sınıflarını analiz etmekte ve mekânsal boyutlarını ortaya koymaktadır. Çalışmada özellikle tarım alanları, ormanlık bölgeler ve madencilik faaliyetlerinin kapsamı ile bu faaliyetlerin doğal ekosistemlere olan etkileri ele alınmaktadır. Sonuç olarak madenlerin arama, çıkarma, işletme ve sonrası dönemleri ile kullanımları sırasında ortaya çıkabilen olumsuz durumların, ekosisteme ve canlı hayatına etkileri göz önüne alınarak konunun çözümü için çeşitli öneriler sunulmakta, madencilik faaliyeti sonrası rehabilitasyonun önemi vurgulanmakta ve maden sahalarının ekosisteme yeniden kazandırılması için izlenebilecek yollar önerilmektedir.
CBS ve uzaktan algılama kullanılarak acıçay havzasının taşkın riski değerlendirmesi
Bu çalışmanın amacı, Çankırı Acıçay havzasındaki taşkın riskini CBS ve uzaktan algılama teknikleri kullanarak değerlendirmektedir. Havza, 67 442 hektarlık bir alanı kaplamaktadır ve toplam uzunluğu 753760 metre olan 4452 adet akarsu içermektedir. Yükseklik 700 metreden en yüksek noktada 2000 metreye kadar değişmektedir. Tekrarlayan bir doğal afet olan taşkınlar hem insan yerleşimlerini hem de ekosistemleri tehdit ederek bölgede önemli zorluklara yol açıyor. Bu riskleri ele almak için mekânsal veriler ve hidrolojik modeller, yağış modellerini, arazi eğimlerini ve yükseklik değişimlerini, ayrıca arazi kullanım modellerini ve hidrolojik parametreleri analiz etmek için ArcGIS'e entegre edildi. Uzaktan algılama, özellikle bitki örtüsü sınıflandırması ve zamansal izleme için ek bilgiler sağlamıştır. Havzada kritik faktörlerin üst üste bindirilmesi yoluyla yüksek riskli alanları belirlenmiştir. Havza bazlı etkili taşkın yönetimi stratejilerine uygun tehlike alanları ve alınabilecek önlemler ortaya konmuştur. Bu araştırma, yerel ve havza bazında sel ve taşkın risk alanlarının belirlenmesi ile önlem alınması gerekli bölgeleri ortaya koymuştur. Planlamacıların havzada alacakları sel ve taşkın önlemlerine yol gösterici sonuçlar üretilmiştir
Tatlıçay Deresi (Çankırı) su kalitesinin mevsimsel değişimi
Bu araştırmanın amacı Tatlıçay deresi suyunun su kalitesi parametrelerinin mevsimsel değişiminin araştırılmasıdır. Böylece suyun kullanım amaçlarının uzun dönemli planlanmasında veri alt yapısı oluşturulacak, planlamacılara öneriler belirlenecektir. Tatlıçay, Çankırı ili merkezinden geçerek Acıçay deresine birleşmektedir. Tatlıçay sulama ve rekreasyon amaçlı olarak kullanılmaktadır. Akarsuyun havzasında yerleşim, tarımsal faaliyetler, sanayi tesisleri, ormanlık alanlar ile şiddetli erozyona uğramış bölgeler bulunmaktadır. Tüm bu havza karakteristiklerine bağlı olarak akarsuyun debisi mevsimsel olarak büyük değişiklikler gösterebilmektedir. Bu durum su kalitesi özelliklerini doğrudan etkilemektedir.
Tatlıçay Havzasının CBS ve uzaktan algılama ile taşkın risk değerlendirmesi
Bu tez kapsamında Tatlıçay Deresi'nin karakteristik haritaları ve morfometrik ölçümleri Arc-GIS programı kullanılarak yapılmıştır. ArcGIS'te ölçümlerin gerçekleştirilmesinde kullanılan sayısal arazi modelleri USGS programlarından elde edilmiştir. Taşkın analizi için oluşturulan arazi modeli OPEN TOPOGRAPHY programında oluşturulmuş ve bu model hidrolik analizlerin yapılacağı HEC-RAS programına aktarılmıştır.Bu çalışma kapsamında Tatlıçay Deresi HEC-RAS programında 1D ve birleştirilmiş bir ve iki boyutlu (1D-2D) model olmak üzere iki farklı şekilde analiz edilmiştir. DSİ tarafından farklı tekrarlanma dönemlerindeki taşkın debileri hesaplanarak elde edilmiştir. Böylece Q25, Q50, Q100 ve Q500 olmak üzere farklı debiler belirlendi. HEC-RAS 1D sabit deşarjı için yakalanan Q25, Q50, Q100 ve Q500 deşarjları hidrolojik çalışmalardan her tekrarlanma yılı için elde edilen maksimum değerler alınarak elde edildi. Buna göre Q25 = 130,11 m3/s, Q50 = 165,62 m3/s, Q100 = 209,49 m3/s, Q500 = 290,73 m3/s olmak üzere dört farklı debi için bir çalışma yapılmıştır. HEC-RAS programındaki debilere bağlı olarak farklı senaryolar elde edilmiştir. HEC-RAS programındaki debilere bağlı olarak farklı senaryolar elde edilmiştir. Farklı debilere ait taşkın bölgelerinin sırasıyla 418.918,31 m², 463.787,77 m², 515.591,56 m² ve 593.909,37 m² olduğu tahmin edilmektedir.
İç Anadolu kapalı havzasındaki yer altı barajlarının değerlendirilmesi
Bu tez çalışmasında, artan su krizi karşısında alternatif bir su depolama yöntemi olan yeraltı barajlarının, İç Anadolu Kapalı Havzası özelinde uygulanabilirliği incelenmiştir. Türkiye'nin yıllık ortalama yağış miktarı 643 mm olup, bu değer dünya ortalamasının altında kalmaktadır. Yıllık kullanılabilir su potansiyeli yaklaşık 112 milyar m³, kişi başına düşen su miktarı ise 1300 m³ civarındadır. Bu göstergeler, Türkiye'nin su stresi altında bulunan ülkeler arasında yer aldığını ortaya koymaktadır. Araştırma kapsamında yeraltı barajlarının tanımı, tarihsel gelişimi, inşa teknikleri ve uygulama alanları değerlendirilmiştir. Özellikle DSİ tarafından 2019 yılında başlatılan "100 Yeraltı Barajı Projesi" doğrultusunda, 2023 yılı itibarıyla 88 barajın tamamlandığı, yaklaşık 30 milyon m³ suyun depolandığı ve 150 bin dekar tarım alanının sulama imkânına kavuştuğu belirlenmiştir. Bu bulgular, söz konusu yapının tarımsal verimlilik ve su yönetimi açısından önemli bir potansiyel taşıdığını göstermektedir. İç Anadolu Kapalı Havzası'nda yapılan değerlendirmeler, bölgenin yıllık ortalama yağışının 350–400 mm aralığında olduğunu ve son yirmi yılda akifer seviyelerinde 10–12 metre düşüş yaşandığını ortaya koymaktadır. Ayrıca Türkiye'de sulanan tarım alanlarının yaklaşık %25'i bu bölgede yer almakta olup, bölgenin suya olan bağımlılığı giderek artmaktadır. Çankırı, Ankara ve Kırıkkale illerinde yapılan jeomorfolojik ve hidrojeolojik analizler, havzanın yeraltı barajı inşası için uygun koşullara sahip olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak, yeraltı barajlarının doğru yer seçimi ve etkin yönetim stratejileri ile Türkiye'nin su yönetiminde sürdürülebilir, düşük maliyetli ve çevre dostu bir alternatif olarak yaygınlaştırılabileceği sonucuna ulaşılmıştır.
Çorum Ahmetçe mikrohavza planının havza yönetimi ve ıslahı kriterlerine göre değerlendirilmesi
Bu araştırma, Çorum ili, İskilip ve Bayat ilçeleri sınırları içinde bulunan Ahmetçe Mikrohavzasında yürütülmüştür. Araştırmanın amacı, uygulanan havza ıslah çalışmalarının başarı/başarısızlık durumlarının entegre havza yönetimi açısından değerlendirilmesidir. Bu amaçla, öncelikle mikrohavza projeleri ve arazi uygulama çalışmaları yerinde incelemeleri yapılmıştır. Arazi çalışmaları kapsamında uygulamalar yerinde incelenmiş, yerel halk ile gerekli görüşmeler yapılmıştır. Ahmetçe mikrohavzası'na ait jeolojik, toprak, topoğrafik ve meşçere haritaları incelenmiştir. Buna göre proje alanlarının havza sınırlarının belirlenmesinde, su ayrım çizgisinin dikkate alınmadığı anlaşılmıştır. Yine planla ilgili hazırlanan sonuç raporuna göre planlanan çalışmalarının tamamının uygulamaya geçirilemediği görülmüştür. Uygulamaya konulan projelerin yöre halkı ile yeterince paylaşılmadığı belirlenmiştir. Proje kapsamında uygulanan ağaçlandırma çalışmaları başarılı iken kırsal kalkınmaya yönelik çalışmaların yetersiz olduğu belirlenmiştir. Havza çalışmalarının başarısı için havza içinde yaşayan halkın planlamaya daha en başından dahil edilmesi, sorun tespiti ve çözüm yollarında katılımcı bir yaklaşımın gösterilmesi esas olmalıdır. Planlama ve çözüm yolları tespit edilirken özellikle kadınlar da olaya dahil edilmelidir. Bu katılımcı bir yaklaşım için temel şarttır.
Hazım Dağlı tabiat parkı göleti havzasının morfometrik analizi
Araştırma alanı, İç Anadolu Bölgesinin kuzey bölümünde bulunan Çankırı İli Yapraklı İlçesi sınırları içerisinde yer almaktadır. Karadeniz nemli iklim kuşağından İç Anadolu Bölgesi karasal iklimine geçiş zonunda, hafif eğimli tepe ve sırtlarla çevrili göl, etrafı ormanlarla kaplıdır. Hazım Dağlı Tabiat Parkı Göleti havzasının morfometrik parametre değerleri, Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) yazılımından faydalanılarak elde edilmiştir. Gölet Havzasının alanı 78,14 ha'dır. Havzasının uzunluğu 1372 m, genişliği 803 m'dir. Havzasının form faktörü 0,58 şekil faktörü 0,240'dir. Gölet havzası 1650-1730 m yükseltilerdedir. Havzanın %36,9'unu orta eğimli ve %41,1'ini çok eğimli alanlar oluşturmaktadır. Havzanın drenaj sisteminde 9 adet kuru ve 1 adet sulu dere bulunmaktadır. Havzanın %83'ü mera, %13 orman, %2 su ve %2'si ziraat arazilerinden oluşmaktadır. Araştırmanın yürütüldüğü havzanın sürdürülebilir yönetimi için morfometrik özelliklerinin hızlı ve yüksek doğrulukla CBS ortamında analiz edilmesi önem taşımaktadır.