Prof. Dr. Erkan Yar danışmanlığındaki tezler
23 tez · Fırat University
Rüyaların teolojik yorumu
Bu çalışma, rüya olgusunu teolojik, psikolojik ve kültürel bağlamda çok yönlü bir yaklaşımla bu çalışmada incelenmektedir. Rüyalar tarih boyunca bireysel görmelerin yanı sıra kutsal metinlerde ilahi mesajların yönlendirme olarak değerlendirilmiş, farklı dinî geleneklerde ve bilimsel yaklaşımlarda çeşitli anlam katmanları kazanmıştır. İlk olarak Tevrat, Zebur, İncil ve Kur'an olmak üzere kutsal metinlerde rüyanın nasıl konu edinildiği karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Özellikle Hz. Yusuf, Hz. İbrahim ve Hz. Muhammed'in rüyaları üzerinden, rüyanın ilahi bilgi aktarımı ve sınav unsuru olarak rolü değerlendirilmiştir. Ardından kelam mezheplerinin özellikle Ehl-i Sünnet ve Mutezile'nin rüyaya ilişkin tutumları çözümlenmiştir. Bu çerçevede Gazâlî, İmam Rabbânî, İbnü'l-Arabî ve İbn Sîrîn gibi klasik İslam düşünürlerinin rüya anlayışlarına ve önemli kelam âlimlerinin de rüyaya bakış açıları rüyaya verdikleri değere yer verilmiştir. Çalışmada bir bölüm olarak halk inançlarında rüyanın pratik yönü (istihare, renk sembolleri, âmâların rüyası gibi) ele alınmış, rüyanın ruhani ve biyolojik yönleri üzerinde durulmuştur. Aynı zamanda rüyaların kaynağının ne olduğu ve rüya yolu ile vahyin mümkün olup olmadığı ele alınmıştır. Ve son olarak genel bir bakış ve tartışma/sonuç kısmına yer verilmiştir. Nitel bir yöntemle hazırlanan bu tez, metin çözümlemesi ve karşılaştırmalı analiz teknikleriyle yürütülmüş; dini literatür, klasik kaynaklar ve modern kuramlar sentezlenerek değerlendirme yapılmıştır. Bu konuda kelam ilminde yapılmış iki adet yüksek lisans çalışması bulunmaktadır bunlar; "Kelâm İlmi Açısından Rüyanın Bilgi Değeri" başlıklı tez çalışmalarıdır. Onlar çalışmalarında sadece rüyanın bilgi değerini ele almışlardır. Biz ise rüyanın hem epistemolojik yönü üzerinde durduk. Fakat ağırlıklı olarak rüyanın mahiyeti ve rüya yorumları üzerinde çalışmamızı gerçekleştirdik. Aynı zaman da rüyanın ontolojik açıdan ele alındığı ve rüyanın kaynağı, rüyayı yorumlayanlar ve kullandıkları şeyler bakımından ele aldık. Biz daha ziyade rüyayı halk nezdindeki konumu ve toplumsal bağlamdaki durumu üzerinde durduk. Rüyaların, hem dini bir fenomen hem de psikolojik bir olgu olarak çok katmanlı bir yapıya sahip olduğu, hem bireysel hem de toplumsal düzeyde anlam üretme süreçlerinde önemli bir yer tuttuğu ortaya konulmuştur. Anahtar Kelimeler: Kelam, Teoloji, Rüya, Bilinç, Bilinçaltı, İstihare
Tanrı'nın Âdemi kendi sûretinde yaratmasının üç kutsal dindeki tasavvuru
Allah'ın varlığının akıl yoluyla kavranabilmesi mümkün olsa da mahiyetinin akıl yoluyla kavranabilmesi mümkün değildir. Biz onu ancak kendi bildirdiği kadarıyla bilebiliriz. Üç kutsal dinin birçok yönden benzerliği bulunsa da İslam dinini diğer kutsal dinlerden ayıran en önemli farkı Tanrı anlayışıdır. İslam dininde Tanrı her yönüyle eşsiz ve benzersiz olmakla birlikte birdir ve ortağı yoktur. Kur'an'da Allah'ın bir olduğu ve hiçbir yönden bir denginin olmadığı vurgulansa da gerek diğer dini etkileşimler gerekse nasslarda yer alan ifadelere yaklaşım biçimleri sonucunda Âdem'in Allah'ın sûretinde yaratıldığına dair bir inanç oluşmuştur. Ancak Kur'an'da Âdem'in Allah'ın sûretinde yaratıldığına dair hiçbir ayet yoktur. Bunun yanı sıra sûret hadisi diye bilinen hadis bu inancın oluşmasının dayanak noktası olmuştur. Allah'ın Adem'i kendi suretinde yarattığı inancı da bu hadis etrafında şekillenmiştir. İslam'daki Tanrı anlayışıyla bu hadisi bir araya getirdiğimizde hadisi zahiri anlamıyla kabul etmek mümkün görünmemektedir. Çünkü İslam, Yahudilikteki insan Tanrı, Hristiyanlıktaki Tanrı insan anlayışına karşı çıkarak, Allah'ın her yönden eşsiz ve benzersiz olduğunu savunmuş ve O'nun hiçbir yönden dengi olmadığını belirtmiştir. Ancak Kur'an'da Allah ile ilgili anlatımlar da çok farklı anlayışları ortaya çıkarmıştır. Bazıları Allah'ın kendini anlattığı ayetlerdeki ifadeleri zahiri anlamlarıyla anlarken bazıları tevil etmişlerdir. Bazıları tenzih ve temsili dil anlayışıyla yaklaşırken bazıları teşbih ve tecsim yolunu seçmişlerdir. Nitekim hadislerde de bu durum böyledir. Allah'ın suretiyle ilgili nakledilen hadisler sonucunda çeşitli görüş ayrılıkları ve farklı yaklaşımlar ortaya çıkmıştır. Allah'ın mahiyeti ve suretiyle ilgili tartışmalar'ın İslamiyetten önceki kutsal dinlerde de tartışıldığını görüyoruz. Allah'ın mahiyeti ve sûreti'nin tartışılmasında eski dinlerin etkileri olmuş ve dinlerdeki bazı anlayışların izleri varlığını devam ettirmiştir. Allah'ın sûretiyle ilgili tartışmalar'ın üç kutsal din içerisinde Yahudilikle başladığını ve diğer dinlerde de bu etkinin sürdüğünü görmekteyiz. Gerek dini metinlerdeki anlatımlar gerek anlayış biçimleri bu tartışmaların devam etmesini sağlamıştır. Bazı âlimler bu inancın dış etkenler sonucunda oluştuğunu savunurken, bazı âlimler ise iç etkenlerin bu anlayışın oluşmasını sağladığını iddia etmişlerdir. Anahtar Kelimeler: Kelam, Tanrı, Rahman, Âdem, Sûret
Büveyhîler dönemi kelam çalışmaları
Bu çalışma Büveyhîler dönemi Kelam ilmi çalışmalarını konu edinmektedir. Genel olarak bu dönem Kelam anlayışlarının sistematize edildiği bir dönemdir. Kelam sorunlarının, araçlarının ve amaçlarının daha belirgin olarak ortaya çıktığı bu dönem siyasal bir iktidarın etkisi bakımından incelenmiştir. Çalışmada Büveyhîler dönemi din ve mezhep anlayışları, Kelam ekollerinin ilişkileri ve etkileşimleri, dönem içerisinde tartışılan sorunlar ve bu sorunları ele alan eserler konu edinilmiştir. Belirli bir tarihi dönemle ilgili çalışmalar genel olarak şahıs, mezhep veya sorun merkezli olmuştur. Büveyhîler dönemi farklı disiplinlerdeki çalışmalara konu olmakla birlikte Kelam ilmi alanında dönem merkezli bir çalışma bulunmamaktadır. Bu çalışmada nitel araştırma yöntemleri kullanılmış olup, Büveyhîler döneminde ortaya çıkan alanyazın çözümlenmiş, farklı mezhepler dikkate alınarak karşılaştırılmış ve görüşlerin değerlendirilmesi yapılmıştır. Kelam alanında belirli bir dönemi konu alan çalışmalar mevcut değildir. Dönem içerisinde telif edilmiş Kelam eserleriyle birlikte tabakat, tarih, milel-nihal eserleriyle birlikte güncel çalışmalar esas alınmıştır. Bu dönemde iktidarın özgün bir konu ve problem oluşturmadığı varsayılmaktadır. Buna iktidarın zemin kaybetme endişesiyle hareket etmesinin neden olduğu düşünülmektedir. Bu dönemde Kelam ekollerinin uzlaşmacı bir tutum takınarak etkileşim içerisine girdikleri söylenebilir.
Zâhiretu'l-ilhâd'i ve eseruhu ala'l-muctema' (el-Irâku nemûzecen) dirâsetun tahlîliyyetun meydâniyyetun
Bu çalışma; ilhâd, etkileri, Kur'an'daki anlamları, batıda ve doğuda yaygınlaşmasının sebeplerini konu almaktadır. Çözümleyici niteleme yöntemi takip edilmiştir. Doğuda ve batıda ilhâd gerçekliğini açıkladım ve doğuda ve batıda mülhid olarak nitelenen bazı alimlerin gerçekte mülhid olmadıklarını ifade ettim. Bununla birlikte bu ithamların siyasal otoriteler, mezhepler ve kiliseler tarafından yapıldığını vurguladım. Ortaya çıktığı kaynak olması ve doğu toplumlarının ondan etkilenmesi nedeniyle ilk olarak batıda ortaya çıkan ilhâd hareketlerine odaklaştım. Konuyla ilgili olarak bir anket çalışması yaptım ve bu ankette Irak toplumunda ilhâd tohumlarının ekildiğini ancak bu zaman kadar yeşermediği sonucuna ulaşılmıştır. Anahtar Sözcükler: Kelam İlmi, Kur'ân, Hadisler, ilhâd, İslam Toplumu, Batı, Irak
Kelam fırkalarında inanç esaslarının temellendirilmesi (Te'sîlu'l-usûli'l-i'tikadiyye inde fırakı'l-kelâmiyye)
Kelam ilmi; İslam inançlarının ispat edildiği bir ilimdir. Bu illim söz konusu görevini cedel yöntemini kullanarak kesin deliller kullanmakta ve şüpheleri uzaklaştırmak şeklinde gerçekleştirmektedir, Bu ilim çeşitli faktörlerden etkilenerek bazı aşamalardan geçmiştir, Kelam ilminin oluşmasında tarihsel süreçte kelam ekollerinin katkısı olmuştur, Kelam ekolleri akli ve akli delillere, mantıksal ilkelere ve felsefi delillere başvurmuşlar ve son derece önem vermişlerdir, Kelam ekolleri inançların ve delillerinin kesin olması gereğinde ittifak etmişlerdir, Çünkü inançlar ancak yakin üzerine bina edilirler. Zanni haberler ise bilgi, kesinlik ve yakin ifade etmezler. Bu nedenle de kelam ilminde bunlara önem verilmemiştir, Bu çalışma; inanç asıllarının nasıl ortaya çıktığı, tarihi, yapısının nasıllığı, gelişim aşamaları, zamansal olarak gelişimi, oluşum ve gelişimindeki etkileri, bu asılların İslam gerçeğine nasıl etki ettiğini açıklamayı amaçlamakladır, Bu çalışmada tarihsel yöntem kullanılmıştır, İnanç asıllarının köklerinin oluşmasına, gelişmesine ve sistemine etkiler incelenmiş; İslam inançlarına dış etkiler ve bu usulün tarihsel arka planı açıklanmıştır. İslam fırkalarından ise Mutezile, Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaât ve Şia esas alınmıştır. Bununla açık sonuçlara ulaşmak istenmiştir, İnanç asıllarının ilk üş asırda var olmadığı, bu dönemde soyut görüş ve teoriler olarak varlık bulduğu ve usulün de ancak beşinci asırda ortaya çıktığı sonucuna varılmıştır. Bu usulün arka planında ise tarihsel olaylar, mezhepsel çatışmalar ve siyasal etkiler vardır. Sosyal, insani ve dinsel gereksinimler usulün ve ilkelerin oluşmasında rol oynamıştır. Bunun içindir ki kelamcılar, ortaya çıkan ilk problemleri çözmek için uğraşmışlardır. Anahtar Sözcükler: Kelam ilmi, temellendirme, usûl, Mutezile, Şia, Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaât.
Fahreddin Razi'nin dirilişi ispatlamada ve inkärcılara cevap vermedeki tutumu / Fahreddin er Razi's attitude proving resurrection and answering to deniers
Bu çalışma; Fahreddin er-Râzî'nin dirilişle ilgili tutumu ve inkârcılara verdiği yanıtlar, filozoflar ve kelamcıların görüşlerini incelerken kullandığı yöntem ve diğerleriyle karşılaştırması hakkındadır. Râzî'nin görüşünü belirlerken, dirilişin çeşitleri ve nasıllığı konusunda hem kabul edenlerin ve hem de reddedenlerin görüşlerini birlikte inceledim. Dirilişin çeşitli evreleri vardır ki bu çalışma onları da içermektedir. Ancak ilk olarak beşeri ruhun ne olduğu ve bedenden farklılığı, bedenin yok olmasından sonra onun yok olmadığını araştırdım. Dirilişin evreleri ölüm ile başlamaktadır. Berzah yaşamı ve bu evredeki nimetler ve azap, bedenden ayrıldıktan sonra ruhun serüveni de incelenmiştir. Öte yandan haşr, neşr, hesap, tartı, organların konuşturulması, sırat, havz, va'd ve vaîd, yargılama, büyük günah işleyen hakkındaki hüküm, şefaatin ispatı cennet, cehennem, itaatkar ve isyankârın ayrışması için ahirette ilahi adaletin gerçekleşmesi konu edinmiştir. Bütün bu konular incelenirken Râzî'nin tutumunun belirlenmesine gayret edilmiştir. Bu yapılırken de tümevarım yöntemi kullanılmıştır. Râzî'nin akli ve nakli delillere dayanarak ruh ve beden birlikteliğiyle dirilişi kabul ettiği sonucuna varılmıştır. Anahtar Kelimeler: Kalam ilmi, Diriliş, Kabir Azabı, Haşr, Hesap.
التقديس في القران الكريم / et-Takdis Fi'l-Kur'âni'l-Kerîm (Kur'an-ı Kerim'de kutsallaştırma)
Bu çalışma; "Kur'an-ı Kerim'de Kutsallaştırma" gibi önemli bir Kur'an temasını içermektedir. Araştırmacı çalışmasında tümevarım, tümdengelim ve kıyasa dayalı nitel yöntem kullanılmıştır. Takdis sözcüğünün eşanlamlı sözcükler, şahıslar, doğanın, hayvanların yıldızların, gezegenlerin, yerlerin, zamanların kutsallığı zikredilmiştir. Bu konuda yapılmış önceki çalışmalar, sadece belirli kısımları incelemişlerdir. Sadece konu olarak yakın olan bir çalışma vardır ki onda da genel bir konu olarak çalışılmamış ve kelam ekollerinin takdis hakkındaki görüşleri gibi inanca dayalı önemli bir konu incelenmiştir. Elbette kelam ilmi bu konuda önemli bir yer edinmektedir. Bu çalışmada konunun gerçekliğini bilmek isteyen okuyucu için önemi sonuçlara ulaşılmıştır ki o da yaratılıştan itibaren günümüze kadar insanların farklı şekillerde kutsallaştırma yaptığıdır. Allah'ın Kur'an'da kutsal olarak nitelediği şeyler, inzal olduğundan itibaren dinsel göstergelerdir. Bunlar insanı günahların en büyüğü olan şirke düşürecek aşırılıkta değildir. Allah her türlü noksanlıktan ve kusurdan münezzehtir. O zatında, sıfatlarında ve fiillerinde yarattıklarına benzemez. Anahtar Sözcükler: Kelam, Kutsallaştırma, Takdisin Eş Anlamlı Sözcükleri, Kutsallaştırma Göstergeleri.
Muhammed b. Abdullah Celizâde ve kelami görüşleri
Bu çalışma Muhammed b. Abdullah Celîzâde'nin kelam görüşlerini konu edinmektedir. Celîzâde ilim ortamlarında ve özellikle de son dönem kelam fırkalarında açıklamaları, yorumları ve eleştirileriyle meşhur olan alimlerden birisidir. O, İlkeleri ve İslami değerleri korumakla birlikte büyücülüğü reddederek ülkelerin gelişmesini çağdaşlaşma ve modern ilimler ve çağdaş yapılardan faydalanmayı amaçlayan modernleşme akımının yöntemini izleyen bir alimdir. Bu çalışmada, görüşleri eleştirme ve söylenen her şeyi kabul etmemeyi bir metot olarak ortaya çıkaran metinleri çözümlerken Muhammed Celîzâde'nin kelam görüşlerini açıklamaya çalıştım. Bu çalışmada Celizade'nin ıslahatçı yönüne işaret edilmiştir. Yaşadığı dönemde Kur'an'ın yönlendirmesine aykırı olarak insanların düşüncelerine tasallut eden ve din adı altında mallarına çökmeye çalışan sofilerin görüşlerindeki hurafelere karşı oluşuna değinilmiştir. İşaret ettim çözmek için Birçok sorunasözlü, sosyal ve bilimselve entelektüe ve inandığını açıkla, sonuca götürse bile. Ona zarar çünkü savaştıbirçok inanç Şeriata aykırıİslam ve Etikve genel görgü kuralları.
المفاهيم الاجتماعية في القرآن
Çalışma Kur'ân'daki toplumsal kavramları ele almaktadır. Toplumsal kavramların oluşumunda inanç faktörünü, inancın toplum ve ferde yönelik büyük etkisiyle toplumsal düzeni sağlamadaki rolünü incelemektedir. Çalışma, peygamberlerin kavimlerin dilleriyle gönderilişi ve tebliğin akrabadan başlamasının hikmetini açıklamaktadır. Aynı şekilde toplumsal yaşantı ve kaynaşmanın ehemmiyetine işaret etmektedir. Ayrıca Allah'ın kavim, millet ve kabileleri, dilleri, renkleri, milletleri farklı olsa da, tarağın dişleri gibi eşit kılması, insanlar arasında takva dışında herhangi bir üstünlük unsuru olmadan eşit yaratmış olmasını açıklamaktadır. Çalışma, İslam inancının Kur'ân aracılığıyla toplum tabakalarını birleştirmedeki etkisine değinmektedir. Kur'ân'da zikri geçen 'Âmenû ve mü'minûn' 'keferû ve kâfirûn' gibi bazı toplumsal ıstılahların aralarındaki farkı beyan etmekle beraber zikrediliş hikmetlerini ele almaktadır. Aynı şekilde 'ümmî, ehl-i Kitab, 'arâb, Arab, hür-köle, fetihten önce ve sonra infak' gibi kavramları da incelemektedir.
Kelâmi bir problem olarak Allah'ın fiilleri
Bu çalışmada; Allah'ın fiillerinin neler olduğu, konu ile ilgili Kur'an'ın anlatım üslubu, Allah'ın filleri ile ilgili teolojik-felsefi yaklaşımlar, duanın mahiyeti, dünyada rızkın adâletsiz dağılımının nedenleri, teodise problemi, vahyin mahiyeti, Allah'ın tabiata müdahale edip etmediği ve ahiret hayatı ile ilgili konular Allah'ın fiilleri bağlamında tartışılmaktadır. Bu anlamda zihinlerdeki Allah tasavvuru, eleştirel bir yaklaşımla yeniden incelenmiştir. Allah'ın fiillerini Kelâmî bir problem olarak görmemizin nedeni; Allah'ın mutlak olgunluğa sahip fiillerinin, nakıs özelliklerle malul insanlar tarafından kavranmasının çeşitli zorluklar içermesidir. Aynı şekilde mutlak olgunlukta olmasına rağmen Allah'ın fiillerinin çelişkiler içerdiğini düşündüğümüz bazı yaklaşımlarla ele alınmış olması, konuyu çözümlenmesi gereken problem konumuna getirmektedir. Kur'an'ın edebi üslubu dikkatle incelendiğinde Allah'ın fiilleri ile ilgili çelişkili gibi görünen bazı durumların makul açıklamalarının olduğu söylenebilir. Bu tez ile kısmen benzerlik gösteren çalışmalar olmakla birlikte tezimizde ulaşılmak istenen amaçları içeren bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu çalışma, Kelâmi bir çalışma olduğundan konular incenirken mümkün olduğu kadarıyla Kelam'a ait yöntemlerden yararlanıldı.
Kitab'un fi Zikri'l Daval'i ve Asnafi'l Kufr'i adlı eserin tahkik, karşılaştırma ve eleştirisi
Hz. Peygamberin vefatı sonrası ortaya çıkan sorunlara rağmen, ümmet hala dinine ve inançlarına bağlıydı. Taki Havaric fırkası doğup ve Hz. Ali'yi tahkime zorladılar ve tekfir ettiler. O günden sonra farklı fırkalar peydah olup aralarında ise anlaşmazlık daha da çoğalmıştır. Her biri gittikçe dürüst inançtan uzaklaşıp; bidat, heves ve parçalanmaya yönelmiştir. Daha sonra ortaya çıkmış olan ve Resulullah (A.S.V) tarafından sıfat ve sayılarından haberdar olduğumuz fırkalar ve el yazma nüsha sahibininde ortaya koyduğu isim, taraftar, başlangıç, temel gurup ile dalları ve inançları asıl konumuzdur. Nüsha sahibi kanıt ve delillerini araştırıp, Kur'an-i Kerim ve Peygamber efendimizin sözlerine dayanarak onları cevaplıyor. Fırka-tul Naciye (kurtulmuş firka) usul ve metodlarını beyan ediyor. Ayrıca el yazılı nüshanın, konu alanındaki diğer kitaplarla müvazesini ve farklılığını göstermek maksadıyla, kıyası yapılmıştır. Bu görüşleri Kuran ve hadise göre değerlendirdikten sonra, doğru bulduklarımızı burada zikrettik. Buna ek olarak selefin bazı olumsuz ictahatlarına, herhangi bir konudaki hatalarını veya taklit yoluyla düştükleri hatalardan ötürü onlar, yargılamaktan kaçındık.
Kur'an ile meydan okuma
Kur'anı Kerim'in meydan okuması, onun bir benzerini getirme konusunda inkarcıların acziyetini ortaya koymayı ve Hz. Muhammed'in peygamberliğini isbat etmeyi amaçlamaktadır. Kur'ân-ı Kerim beşer kelamı değil Allah'ın sözüdür. İnsanları şirke ve putlara ibadet etmeye çağıran bir topluluk bu dine itiraz etmiştir. İslam, bu bozuk akideyi düzeltmek ve insanlara hem dünya hem de ahiret mutluluğunun yolunu göstermek için yüce bir doktrin getirmiştir. İslam düşmanları günümüzde de insanları bu dinden uzaklaştırmak için Kur'ân hakkında yersiz inanç ve şüpheleri yaymaya devam etmektedirler. Kur'ân'ın meydan okuması bu şüpheleri ortadan kaldırmanın en kolay yoludur. Bu çalışma, Kur'ân'ın meydan okuması ve ona dair tartışmalara ilişkin bazı konuları analitik bir metotla araştırmaktadır. Bu konulardan bazıları, meydan okumanın aşamaları, meydan okumanın ulaştığı derece, sarfe teorisi, Kur'ân'da bahsi geçen gaybi haberler ve meydan okumanın hususi yönüdür. Çalışmanın sonunda araştırmanın en önemli sonuçları zikredilmiştir.
Kur'ân'da inanç tercihlerinin toplumsal değişime etkisi
Toplumsal değişim; "sosyal ilişki ağlarında, sosyal kurumlar ve değerlerde meydana gelen değişimi" ifade etmektedir. Toplumlarda meydana gelen değişimim boyutları, etkenleri, faili ve yönü ile ilgili birçok teori geliştirilmiştir. Genelde bütün dinler özelde ise İslam dini de toplumları değiştirmek amacıyla muhatap kitleye hitap etmiştir. Kur'ân, insanlığın mücadelesini tevhit ve şirk esasları üzerinden değerlendirirken bu mücadeleye bağlı olarak gelişen olumlu veya olumsuz değişimleri mümin ve kafir inanç kimlikleri merkezinde ele almaktadır. Buna göre değişimin faili olan toplum özüne yerleştirdiği iman ve küfür inanç ilkelerine göre olumlu veya olumsuz yönde bir değişim göstermektedir. Mümin kimliğine bağlı olarak olumlu yönde gerçekleşen değişimin temelinde doğru bilgiye dayanan doğru inanç vardır. Salih amel bu bilgi ve inancın doğal sonucu olarak belirecek ve bu nitelikleri haiz toplum adalet ve ahlakı ikame edecektir. Kafir kimliği doğrultusunda gerçekleşen olumsuz yöndeki değişimin temelinde ise yanlış bilgiye dayanan yanlış inanç vardır. Bunların doğal sonucu ise bu nitelikleri haiz olan toplumun sosyal alandan çekilmesi yani helak olmasıdır. Anahtar Kelimeler: Değişim, Kur'ân, İnanç, Mümin, Kafir
Rebî' b. Habîb'in itikâdî görüşleri
Hâricîlerin ilk ortaya çıktıkları dönem ile sonraki dönemler de izledikleri siyaset onların şiddet olaylarıyla çok fazla anılmalarına neden olmuştur. Bu durum onların yönetimler ve bazı halk kitleleri tarafından dışlanarak zamanla taraftarlarının kalmamasına sebebiyet vermiştir. Ancak Hâricî fırkalardan İbâdîyye'nin şiddetten uzak durarak ılımlı bir siyaset izlemesi ve ilmi çalışmalara önem vermesi onların Hâricî fırkalar içerisinde varlığını günümüze kadar devam ettiren tek fırka olmasını sağlamıştır. Bu fırkanın inanç esaslarının teşekkülünde ve varlığını günümüze kadar devam ettirmesinde mezhebin üçüncü imamı Rebî' b. Habîb'in önemli bir yeri vardır. Onun Müsned eseri mezhebin itikâdî çerçevesinin anlaşılmasında önemli bir yer tutmaktadır. İbâdîyye Fırkası, Rebî' b. Habîb'in bu eserini Kur'an'dan sonra en muteber kaynak olarak kabul etmektedir. Rebî' b. Habîb ve Müsned'inin İbâdîyye Fırkası'nın inanç esaslarının teşekkülünde önemli bir kaynak olması hem onun hem de eserinin tanınmasının önemini ortaya koymaktadır. Biz de tezimizin giriş kısmında Rebî' b. Habîb'in hayatını ve ilmi kişiliğini işledik. Birinci bölümde de Rebî' b. Habîb'in bağlı olduğu fırka ve diğer fırkalar hakkındaki düşüncelerini ele aldık. İkinci bölümde ise Rebî' b. Habîb'in Müsned'i bağlamında kelam problemlerine yaklaşımını işledik.
İnsan Allah ilişkisinin duygusal boyutu
İnanan bir varlık olarak insan, düşünme, hissetme ve eylemde bulunma özelliklerine sahip mükemmel bir varlıktır. İnsan, birbirinden kesin çizgilerle ayıramayacağımız bu üç farklı yönü ile Allah'a yakın olmak için O'nunla iletişime geçmeye çalışır. Biz bu çalışmamızda duygusal açıdan insan Allah ilişkisini ele aldık. İnsanın Allah ile iletişimi farklı boyutlarda gerçekleşmektedir. Allah Yaratıcı, insanda yaratılan varlık olması dolayısıyla insan Allah arasındaki ontolojik ilişki Allah tarafından başlatılmıştır. İnsanın var olmasından sonra gerçekleşen epistemolojik, duygusal ve eylemsel ilişkiler insanın Allah'ı tanıması, O'nun hakkında bilgi sahibi olmak için çabalaması, O'na duygusal olarak bağlanması ve Onun hoşnutluğunu kazanmak için eylemlerde bulunması şeklinde insanın aktif katılımını gerekli kılan ve Allah'ın da insanın bu eylemlerine farklı şekillerde karşılık verdiği iletişim modelleridir. İnsan Allah ilişkisinde duygusal iletişim modeli Kelam ilminde üzerinde durulmayan bir konu olması dolayısıyla ayrı bir öneme sahiptir. İnsanın Allah ile duygusal bağlılığı, tasdik etme anlamının ötesinde duygusal anlamları da içeren iman eylemi ile başlamaktadır. İman içerisinde Allah'a güven, samimi bağlılık, sevgi, O'nu gazaplandıracak her türlü eylemden sakınma, sadece O'nu dost bilme, şükretme gibi duyguları barındıran geniş bir anlam alanına sahiptir. İnsanın Allah ile kurduğu imanla başlayan duygusal bağlar, onun varlığının ve tüm hayatının anlam kaynağını oluştururken aynı zamanda bütün eylemleriniolumlu yönde etkiler. Anahtar Kavramlar: Allah, İnsan, İman, Sevgi, Korku, Tevbe, Şükür, Dua, Tevekkül.
Muraât maksadi'l-adl fi'l kitâb ve'sünnet'i
Kitab ve Sünnette Adalet İlkesinin Gözetilmesi konu edinen bu çalışma، giriş ve dört bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, adalet ve maksat kavramlarını lügat ve ıstılah açısından tarif ettim ve adaletle ilgili müteradif kavramlar ile Kur'an ve sünnetin adalet yaklaşımına yer verdim. Sonra adaleti، mekasıdü'l-hamse (beş maksat) bağlamında açıkladım. Birinci bölümde, Kitab ve sünnette adalet ilkesinin gözetilmesini، ilahi yönüyle ele aldım ve ister sevapta ister cezada olsun "hiç kimsenin bir başkasının yükünü yüklenmeyeceği" şeklindeki ilahi kaideyi tespit ettim. Daha sonrasında öldürme, zina, içki içme، hırsızlık, riddet (dinden dönme), hirabe (yol kesme), kazif (iftira) ve bağy (ayaklanma) suçlarıyla ilgili ceza hukukunda sabit olan maksatları, Kur'an'ın ve günümüzün bakış açısıyla ele aldım ve bu had cezalarını، cahiliye dönemi Arap düşüncesi ile Yahudi düşüncesinden ayırdım. İkinci bölümde، Kitap ve sünnette adalet ilkesinin gözetilmesini, kazai yönüyle ele aldım. Bununla ilgili olarak yargının bağımsızlığı, hâkimliğin şartları, insanların zan ve şüpheyle suçlanamayacağı ve şüphelinin suçunu ikrar etmesi için işkence ve hakaret yoluyla zorlanamayacağı gibi konulara yer verdim. Üçüncü bölümde, Kitab ve sünnette adalet ilkesinin gözetilmesini, kapitalist ve sosyalist anlayışa nazaran ölçülülük، itidal ve ılımlılık esasına dayalı bir düzen olan İslam iktisadı açısından ele aldım. Burada zekât, sadaka، cizye, haraç, öşür, vergiler, ganimet, fey, meşru olan ve olmayan akitlerle ilgili açıklamalar yaptım. Dördüncü bölümde, Kitab ve sünnette adalet ilkesinin gözetilmesini، siyasi açıdan inceledim. Buna göre devletin ayakta kalması için gereken ve yöneticiliğin şartlarından biri olan adalet ile savaş, savunma ve barış durumunda Kur'an ve sünnetin belirlediği adaleti açıkladım. Konuyu, Kur'an ve sünnetin siyasette öngördüğü en büyük maksatlardan olan eşitlik ve istişareyi merkeze alarak değerlendirdim. Son olarak önemli gördüğüm neticelerle bu çalışmayı bitirdim. Anahtar Kelimeler: Adalet, Mekasidü'ş-Şeriyye, Yargı, Hak,Ölçülülük, Şûra.
Eş-şuubiyye ve te'sîruhâ alâ'l-akîdeti'l-firaki'l-İslâmiyye
Bu araştırmada Halkçılık tarifi, nasıl ortaya çıktığı ve Halkçılık taleplerinin aşamaları , başından beri araplar ve diğer kavimler arasında istenen uzlaşıdan bahsettim. Özellikle fars halkını ele aldım. Daha sonra kavmiyetçiliğin ortaya çıkmasına sebebiyet veren iktisadi, ictimai siyasi ve dini sebeplere işaret ettim. Diğer bir yönden devlet adamlarının ve yöneticilerin rolünün ne olduğu, diğer bir yandan kavmiyetçilerin islami sulta, firka ve mezheplere tabi okulların ortaya çıkmasındaki etkisini ele aldım. Bunların Kur'an'ı Kerim'in âyetlerini ve hadisleri batıni yorumlarına dayanarak yorumlamaları sonucu Halkçılık bu firkaların akidesi ve nübüvvet inancı üzerinde ne ölçüde etkili olduğu ele alınmıştır. Birçok nassı te'villeri kıyassız olup alimlerin itimad ettiği kurallardan yoksundur. Bunlar ''Her zahirin bir batını var''derler. Bu araştırma çerçevesinde günümüzde var olan kavmiyetçilik ve ortada olan bu durumla nasıl muamelede bulunulacağından bahsettim. Kendi devrinde diğerlerine hürmet, şeref ve akide bakımından müslüman olsun veya olmasın zorluklar yaşatan aşırı taasup olmadan, nasıl muamelede bulunulacağından bahsettim. Anahtar Kelimeler: Halkçılık, proletarya, sapkınlık, akide, Abbasid, Emeviler, Şia
El-firaku'l-kelâmiyye ve eseruhâ fi't-tatarruf
Bu araştırma kelami fırkaları ve onların radikalizm üzerindeki etkilerini ele almaktadır. Giriş bölümünde üç ana başlık altında fırka kavramı ve kelam ilminin lugavi mahiyeti incelenmiştir. Ayrıca bunlarla irtibatlı olarak baskı ve şiddet kavramlarının tanımlarına yer verilmiştir. Birinci bölümde yine üç ana başlık altında kelam ilminin doğuşu ve bu ilmin doğuşuna etki eden dahili ve harici etkenlerden bahsedilmiş, dahili etkenler ayrıntılı bir şekilde ele alınmıştır. İkinci bölümde radikalizmin çeşitleri ve sebepleri incelenmiştir. İtikadi ve ameli radikalizm türlerinin yanı sıra aşırılık ve radikalizmin sebeplerinden bahsedilmiştir. Üçüncü bölümde kelami fırkalar ve bunların radikalizm üzerindeki etkileri ele alınmıştır. Ayrıca haricilik mezhebi ile bu mezhebin ortaya çıkışından bahsedilmiş ve hariciliğin bazı radikal görüşleri üzerinde durulmuştur. Bunun yanı sıra Şiilik mezhebi ile bu mezhebin bazı radikal görüşlerinden ana hatlarıyla bahsedilmiştir. Yine mutezile mezhebi ile bu mezhebin (Allah'ın) sıfatları ve isimleri hakkındaki radikal görüşleri ele alınmıştır. Bu bölümde son olarak Ehl-i sünnet ile ehl-i sünnetin bazı radikal fikirlerine temas edilmiştir. Son bölümde bazı çözüm yolları ve Kur'ân-ı Kerim ve sahih olan sünnete dönüşü içeren öneriler ele alınmıştır. Sonuç bölümünde ulaşılan neticeler zikredilmiştir.
Dini temelleri açısından eşitlik
İnsanlık tarihi boyunca çeşitli din ve milletlere mensup insanlar içerisinde ırkçılık halkçılık gibi ayrımcılığa dayalı eğilimler olagelmiştir. Bunların bazıları Yahudilik ve Hristiyanlıkta olduğu gibi dine, bazıları ise Hint ve Mecusilerde olduğu gibi yaratılışın aslına dayandırılmıştır. İslam'ın sosyo-kültürel tarihi incelendiğinde buna benzer eğilimler hemen her dönem vuku bulmuştur. Buna bağlı olarak başta Araplar olmak üzere çeşitli milletler bu savlarını desteklemek amacıyla naslar oluşturmuş ve dini, bu amaçlarına referans olarak kullanmak istemişlerdir.Anahtar Kelimeler: Eşitlik, İnsan, Asabiyet, Mevâli, Şuûbiye, İslam, Nass, Kelam
Gazâli'de siyaset düşüncesi
Gazali İslam düşünce tarihinde en çok tartışılan ve üzerinde en çok çalışma yapılan şahsiyetlerin başında gelir. Bir şahıs üzerinde çalışırken, onun yaşadığı devirdeki siyasi arka plan görmezden gelinemez. Oldukça karışık ve buhranlı bir coğrafyada yaşayan Gazali, yaşadığı dönemin siyasi gelişmelerinden etkilenmiştir. Zamanının siyasi gelişmelerinden etkilenen Gazali'nin devlet başkanlığı konusundaki görüşlerini teorik ve pratik açıdan ele almaya çalıştık.Çalışmanın giriş bölümünde Gazali'nin siyasi arka planını ele alarak, onun siyasetle ilgili eserlerini incelemeye çalıştık. Birinci bölümde Gazali'nin siyaset düşüncesi doğrultusunda, devlet başkanlığı meselesine teorik bakışını vermeye çalıştık. İkinci bölümde ise, onun devlet başkanlığına dair pratik görüşlerini ele aldık, sonuç bölümünde kısa bir değerlendirme yaparak çalışmamızı tamamladık.
Kelam problemlerinin bilgi sosyolojisi çerçevesinde değerlendirilmesi
Tarihsel süreçte ortaya çıkan kelam problemlerinin neliğini çözümlemek, bu problemlerin ortaya çıktığı sosyal yapıları çözümlemekle mümkündür. Bilgi sosyolojisi her ne kadar bilginin ortaya çıkışına etki eden sosyal yapıları incelese de, inançlar da bu alanda kabul edilmelidir. İnancın içerisinde oluştuğu sosyal, politik, ekonomik, kültürel vs. alanlar inançların biçimlenmesine etki etmektedir.
Müslüman kelamında kıyâmet alâmetleri
İnsanın, evrenin başlangıçtaki var oluşunun mahiyetini açıklamak için çaba sarf ettiği gibi, evrenin sonu hakkında ikna edici bilgi üretmek için de çaba harcamıştır. Kelam ilmi açısından evrendeki kurulu düzenin bozulmasına ilişkin görüşler, ahirette diriliş öğretilerinin açıklanması bağlamında yer almaktadır. Geleneksel kelam ilminin amacı dinsel inançların akli ve nakli delillerini ortaya koymak olmakla birlikte, kıyâmet alâmetlerine dair geliştirilen öğretilerin delilleri çoğunlukla nakle dayanmaktadır. Bununla birlikte Kur'ân'da kıyâmet alâmetleri hakkında belirleyici ve açıklayıcı bilgiler mevcut değildir. Bu deliller çoğunlukla hadislere dayanmaktadır. Bu nakli delillerin kaynak yönünden doğruluğunun ve anlam yönünden tutarlılığının belirlenmesi, çalışmamızın odak noktasını oluşturacaktır. Buna ilave olarak bu hadisleri ortaya çıkaran psiko-sosyal yapıya işaret edilecek ve bu inançların sosyal temelleri belirlenmeye çalışılacaktır. Gelenek hakkındaki bu incelemeden sonra, Kur'ân'ın evrendeki kurulu düzenin bozulmasına ilişkin anlatımlar incelenecek ve Kur'ân'ın bu konudaki öğretisi açıklanacaktır.Anahtar Kelimeler: Kıyâmet, Alâmet, Kur'ân, Kelam
Alevilikte Tanrı anlayışı
Bir yaratıcıya yani Tanrı' ya inanma olgusu, insanın fıtratının bir gereği olarak, tarihsel süreçte hep var olmuştur. İnsan, aşkın bir varlığa inanırken onunla kurduğu diyalogda beşeri hayatın dilini kullanmış hatta Tanrı kendini insanlara elçiler aracılığıyla açarken O da beşeri hayatın dilini yani doğal dilini kullanmıştır. Bu dil yaratıcı ile olan diyalogunu daha sağlam zemine oturtturmak için zamanla çeşitli dil tekniklerini geliştirmiştir. Allah'ın sıfatları konusu da bu dil tekniklerinden biridir.Bu çalışmamızda, Allah'ın sıfatlarına değinerek Alevilikteki Tanrı anlayışı ile ilgili bilgi ve görüşleri ilmi bir usulle bir araya toplamaya çalıştık. Aleviliğin günümüzde ideolojik ve siyasal bir alanda çeşitli spekülasyonlar ile çarpıtılmaya çalışıldığı görülmektedir. Aleviliğin kendi inanç yapısının örmüş olduğu Tanrı inancını, yine Aleviliğin kendi kaynaklarında yer alan Tanrı anlayışı ile ilgili bilgilere dayanarak, objektif bir şekilde ve yorumlamalardan kaçarak ortaya koymak büyük önem arz etmektedir.Alevi kaynakları ve önde gelen temsilcilerinin görüşleri kelami açıdan incelendiğinde, Aleviliği tamamen bir Tanrı inancı etrafında şekillendiğini görüyoruz. Bu Tanrı anlayışı yine Aleviliğin kendini var ettiği İslam dini temelindeki tevhit inancıyla yoğun bir şekilde kendi içyapısını oluşturduğu görülmektedir. Bu İslam tevhit anlayışını da tasavvufi bir üslupta icra ettikleri görülmektedir. Dolayısı ile ateist ve materyalist yaklaşımlar tutarsız bir iddia olup; herhangi bir temele dayanmamaktadır. Bu görüşler daha çok, son senelerde ortaya çıkan ideolojik kaygılardan öteye geçememektedir.Anahtar Kelimeler: Tanrı, Kelam, Tevhit, Alevi, İnsan, Tasavvuf.