Theses supervised by Prof. Dr. Selçuk Çolak
10 theses · Çukurova University
Çoklu depolu araç rotalama probleminin hibrid algoritmalar yöntemiyle çözülmesi
Araç rotalama problemi, 60 yıla yakın bir süredir çalışılan konular arasındadır. Araç rotalama problemi 1959 yılında ilk defa Dantzig ve Ramser tarafından akademik bir çalışma olarak ortaya konmuştur (Dantzig ve Ramser, 1959). ARP, en basit haliyle, n adet müşteriye tam olarak hizmet sağlarken ortaya çıkan kısıtların göz önünde bulundurulduğu ve aynı zamanda maliyetin en aza indirgenmesinin amaçlandığı rotalama problemidir. Araç Rotalama Problemi, işletmelerde özellikle dağıtım kanallarında rota planlarının yapılması sırasında karşılaşılan ve lojistik maliyetlerini önemli ölçüde belirleyen, sıralama ve gruplamanın yapıldığı NP-zor kombinatoryal optimizasyon problemidir. Bu problemin çözümü için önerilen kesin ve sezgisel çözüm metotları vardır. ARP için en etkili sonuçlar veren algoritmalar ise metasezgisel algoritmalardır. Literatürde ARP'yi inceleyen çok sayıda araştırma yapılmış ve halen üzerinde çalışılan bir konudur. Bu çalışmalar çoğunlukla tek bir depoyu göz önünde bulundurmaktadır. ARP türlerinden Çoklu Depolu Araç Rotalama Problemi diğer türlere göre daha realistik bir durumu göz önünde bulundurur (Crevier, Cordeau ve Laporte, 2007). Bazı işletmeler yaptıkları işlere göre farklı lokasyonlarda bulunan müşterilerine tek bir depodan hizmet vermek yerine farklı konumlarda bulunan birden çok depodan hizmet verebilmektedir. Bu durumda Çoklu Depolu Araç Rotalama Problemi'nden söz edilir. Çalışmalarda geçmişten günümüze doğru geldikçe rotalama problemleri çözümü için metasezgisel yöntemlerin kullanımı artmıştır. Bu tez çalışmasında çoklu depolu araç rotalama problemini çözmek için metasezgisel yöntemlerden Genetik Algoritma ve Yapay Sinir Ağları ve bir kümeleme algoritması olan K-Means kullanılmıştır. Genetik Algoritma ve Yapay Sinir Ağlarında birbirinin eksikliklerini tamamlayan iki yapı mevcuttur. Genetik Algoritma yapısı gereği global taramada, Yapay Sinir Ağları ise yerel optimum sonuç bulmada etkin olup iki yöntem birleştirilerek daha yüksek performans sağlayan sonuçlar bulmak hedeflenmektedir. Bu yöntem bilinen kıyaslama problemleri üzerinde çalıştırılmış ve çoklu depolu araç rotalama problemi için uygulanmıştır. Anahtar kelimeler: Araç rotalama problemi, çoklu depolu araç rotalama problemi, metasezgisel yöntemler, hibrid algoritmalar.
Atölye tipi üretim çizelgelemede metasezgisel yaklaşımlar ve yapay sinir ağı uygulaması
Üretim çizelgeleme, üretim planması çalışmaları içinde ileriye yönelik kısa periyotlu planlar olarak kabul edildiğinden etkin bir çizelgeleme ve kontrolün üstünlükleri ve üretim sürecine katkıları çoktur. Kaynakların etkin kullanımı verimliliği yükseltirken müşteriler açısından da siparişlerin zamanında karşılanmasını sağlar. En basit çizelgeleme sistemi bile karmaşık bir çözüm yapısına sahiptir. Uzun tedarik süreleri de talebin doğru olarak tahmin edilmesini güçleştirmektedir. Bu tür yönetilmesi zor üretim süreçleri için çizelgeleme problemlerinin etkin şekilde çözümlenmesi büyük önem arz etmektedir. Atölye tipi çizelgeleme problemleri (ATÇP), NP-zor problemler sınıfında yer alan kombinatoryal problemlerdendir. Bu tip problemlerde kısıtlar arttıkça çözüm uzayı sonsuza doğru gitmeye başlar ve kesin optimum çözümü bulmak gittikçe zorlaşır. Bu nedenle son yıllarda bu tip problemleri çözmek için metasezgisel algoritmalardan yararlanılmaktadır. Bu tez çalışmasında ATÇP için kullanılan metasezgisel yöntemler ve literatür çalışmaları açıklanmıştır. Ayrıca çizelgeleme için C# programlama dili kullanılarak yapay sinir ağı (YSA) algortiması geliştirilmiştir. Taillard karşılaştırma problemlerinin atölye tipi üretim verileri kullanılarak, geliştirilen YSA yöntemi ile toplam işlem süresi (makespan) hesaplanmıştır. Elde edilen sonuçlar literatürde bulunan sonuçlar ile karşılaştırılmış ve algoritmanın etkinliği test edilmiştir.
Türkiye'de lojistik köyler incelemesi: Mersin Yenice lojistik köyü örneği
Lojistik köyleri küreselleşme sonucu artan ticaret hacmi ve üretim bölgelerinin çeşitlenmesine bağlı olarak ortaya çıkan bir ihtiyaçtır. Ağır vasıta yük taşıtları kullanılarak uluslararası mal ve servis transferinin artması, fosil yakıt tüketimine paralel yükselen hava kirliliği ve trafik gibi sorunlar insanların yaşam standartlarının düşmesine sebebiyet vermiştir. Diğer taraftan, işsizliğin düşürülmesi ve finansal aktivitenin en üst seviyeye çekilebilmesi için olumlu bir etkiye sahiptir. Ortaya çıkan bu ikilemin en uygun çözüm yolu ile ortadan kaldırılması için ağır taşıtların şehir içi trafiğine hiç sokulmadan, çevre yollarından götürülmesi planlanmıştır. Buna bağlı olarak intermodal taşımacılık kavramı oluşmuş ve lojistik köylerin kurulması sağlanmıştır. Bu çalışmada Türkiye'de ve Dünya'da hâlihazırda açılmış olan lojistik köylerin özellikleri ve uygulanan stratejiler incelenmiştir. Lojistik köylerde bulunması gereken tüm organizasyonel birimlerin performansı, lojistik köylerdeki terminal büyüklükleri, depolama alanları ve ihtiyaçları, teknolojik cihazlar, demiryolu bağlantıları, konteyner elleçleme âdeti vb. girdilerin mevcut lojistik köylerdeki uygulamaları araştırılmıştır. Mersin, Yenice bölgesinde kurulması planlanan lojistik köyünün ihtiyaç analizinin yapılabilmesi için bölgedeki lojistik hizmeti alan ve veren firmalar ile görüşülmüştür. Elde edilen verilerden hangi hizmetlerin öncelikli olduğu belirlenmiş ve değerlendirilmiştir. Akabinde Mersin bölgesi için SWOT analizi ile değerlendirme yapılmıştır. Böylece Mersin'de kurulacak lojistik köyün üstün ve zayıf yönleri belirlenmiş ve buradan hareketle geleceğe yönelik fırsatlar ve tehditler ortaya konulmuştur. Anahtar kelimeler: Lojistik köyleri, tedarik zinciri, intermodal taşımacılık, SWOT
Toplam verimli bakım kapsamında tesiste iyileştirme yapılacak kritik ekipman için bütçe belirleme yöntemi ve bir uygulama
Gelişmiş ülkelerde ekonomik büyüme büyük oranda verimlilik faktörünün iyileştirilmesi ile oluşur. Ülkemizde ise büyük işletmelere kıyasla KOBİ'lerin verimlilik seviyesinin çok düşük olduğu bilinmektedir. KOBİ'lerin üretkenliğini arttırmada bütçe ve maliyet önemli sorunlardır. Bu nedenle KOBİ'ler, üretim verimliliği ve ekipman bakım metodolojilerinin bütçe ve maliyet odaklı olmasını beklemektedir. İşletmelerin üretim tesislerinde makinelerin zamanla eskimesi ve değişen müşteri talepleri, üretimde darboğaza sebep olmaktadır. Bu, tesisin üretkenlik seviyesini zamanla düşürmektedir. Bu nedenle ekipmanların bakım ve iyileştirme faaliyetleri müşteri siparişlerinin daha hızlı üretilmesine uygun şekilde tasarlanmalıdır. Aynı zamanda bütçe ve maliyet odaklı olmalıdır. Bu çalışmada, bakım iyileştirme bütçesini aşmadan üretimde darboğaz oluşumunun önüne geçebilmenin ve bunu kolayca yapabilmenin yolları araştırılmıştır. Çalışma kapsamında, aşağıda belirtilen amaç, kısıt ve koşullar göz önünde bulundurularak bakım ve iyileştirme bütçesini belirlemek için bir teknik önerilmiştir. Amaç siparişlerin daha erken teslim edilmesiyle üretimin artmasını sağlamak, kısıt ise bakım-iyileştirme için ayrılan kaynağın tüm makinelere yetmemesi şeklindedir. Koşul bütçenin kısa vadede geri dönüşünü mümkün kılabilmektir. Önerilen bakım ve iyileştirme bütçesi yönteminin bir KOBİ'de uygulanmasıyla kritik ekipman için gereken optimum bütçe rakamı belirlenmiştir. İşletme, etkinlik artışını ve siparişlerin üretiminde sürelerin kısalmasını sağlamak üzere ayırdığı bu bütçenin geri dönüşünü 1 yıl gibi kısa bir sürede sağlayabilecektir.
Çok amaçlı hibrit akış tipi çizelgeleme probleminin metasezgisel yöntemle çözülmesi ve bir tekstil işletmesinde uygulama
İşletmelerin planlama yeteneklerinin artırılarak süreçlerin daha verimli hale getirilmesi ile işletmeler maliyet, işgücü, üretim süresi konularında tasarruf sağlayıp, müşteri memnuniyetlerini arttırabilmekte ve karlılıklarını yükseltebilmektedirler. Optimizasyon ve çizelgeleme problemleri projelerdeki faaliyet sayılarının fazlalığı, işgücü ve hammadde gibi ek kaynaklar, faaliyetler arasındaki öncüllük-ardıllık ilişkileri gibi etkenler sebebiyle oldukça karmaşık bir yapıya sahiptir ve büyük bir çoğunluğu çözümü zor problemler olarak nitelendirilmektedir. Bu tür problemlerin çözülmesi çoğu zaman kesin çözüm algoritmaları ile mümkün olamamaktadır. Hibrit akış tipi çizelgeleme problemleri birden fazla özdeş ve paralel şekilde çalışan makinenin bulunduğu ikiden fazla akış tipi üretim aşamasını içermektedir. Hibrit akış hatları çok sayıda işletmede gözlenebilmektedir. Elektronik üretiminde, ilaç sektöründe, bilgisayar endüstrisinde, kağıt üretiminde, kozmetik sektöründe, tekstil alanında ve günlük hayatta kullandığımız pek çok ürünün imalat süreçlerinde hibrit akış tipi üretim sistemleri kullanılmaktadır. Bu tez çalışmasında bir tekstil işletmesine ait hibrit akış tipi çizelgeleme problemine, yapay sinir ağları ve genetik algoritmaların birleşmesi sonucu meydana gelen NöroGenetik algoritma ile çözüm sağlanmıştır. Bu hibrit yaklaşım ile global optimum sonuç aramada etkin bir yöntem olan genetik algoritmalar ve yerel optimum sonuç bulmada başarılı olan yapay sinir ağları dönüşümlü olarak çalıştırılmıştır. Bu iki algoritmanın güçlü yanları birleştirilerek üretim planlama ve çizelgeleme konusunda iyileştirme sağlamak amaçlanmıştır. Elde edilen sonuçlar işletmenin gerçek verileriyle karşılaştırılmış ve oluşturulan algoritmanın etkinliği yorumlanmıştır.
Tezsiz yüksek lisans programlarının etkililiğinin ve kalitesinin değerlendirilmesi (ATÜ İş Sağlığı ve Güvenliği Tezsiz Yüksek Lisans Programı örneği)
Bu araştırmanın amacı, tezsiz yüksek lisans programlarının etkililiğinin ve kalitesinin Adana Alparslan Türkeş Bilim ve Teknoloji Üniversitesi'nde İş Sağlığı ve Güvenliği tezsiz yüksek lisans programına devam eden öğrencilerin görüşleri ile değerlendirilmesinin yapılmasıdır. Bu çalışmada, iş sağlığı ve güvenliği tezsiz yüksek lisans programı üzerinde; programın etkililiği ve kalitesini belirlemek için öğrencilerin, eğitim sürecinde ve sonrasında kişisel ve mesleki kazanımlarına dair programa devam eden 195 öğrenciden 168'inin görüşleri doğrultusunda anket yöntemi ile bilgiler toplanmış ve analiz edilmiştir. Öğrencilere, programın kalitesini belirlemek için 25 soruluk; etkililiğini belirlemek için 13 soruluk anket yapılmıştır. Elde edilen bilgiler tablolar halinde öğrencilerin görüşlerini ortaya koymak amacıyla frekans ve yüzdelik olarak verilmiştir. Sonuçlara göre incelenen eğitim programın kalitesinin ve etkililiğinin ankete katılan öğrenciler tarafından yeterli bulunduğu tespit edilmiştir. Anahtar kelimeler: Lisansüstü eğitim, etkililik, iş sağlığı ve güvenliği, hizmet, kalite.
Türkiye'de tek pencere sistemi kullanımını etkileyen faktörler için Yapısal Eşitlik Modeli kullanarak bir kabul modeli geliştirilmesi
Türkiye gümrük kapılarında modernleşme ve dijitalleşmeye doğru hızlı ve emin adımlarla gitmektedir. Dış ticaretin hız kazanması ile birlikte dünya pazarlarına açılan kapı olan gümrüklerin önemi de gün geçtikçe artmaktadır. Gümrük işlemlerini elektronik ortamda yaparak kolaylaştırmak,gümrük işlem süresini azaltmak,hatasız ve gerçekçi kontrol ortamı oluşturmak, gümrük maliyetlerini en aza indirmek, gümrük prosedürlerinde kırtasiye ve bürokrasinin kalkması dış ticarette yeni bir dönemin başlamasını sağlamakta , tüm bu işlemleri bünyesinde barındıran Tek Pencere sistemi ile çağın yenilikleri yakalanmaktadır. Tek Pencere sistemi dış ticaret firmalarının ve gümrük müşavirliklerinin başvurularını elektronik ortamdan yapmalarını sağlayarak kamu kurumları arasında yaşanan trafik nedeniyle oluşan zaman israfının önüne geçmekte ve işlem kontrollerinin etkinliğini arttırmaktadır. Sistemin uygulamaya girmesi ile birlikte kağıt ortamında yapılan kontroller elektronik ortama taşınmakta olup insan hataları önlenerek, belgede sahteciliğin önüne geçilmektedir. Tek Pencere sistemi kullanıcıları belge başvurularını ofisten yapıp, kamu kurum ve kuruluşları ile yapılan işlemleri online olarak düzenleyebilmektedir. Kullanıcılar başvuru işlemlerinin hangi aşamada olduğunu sistem üzerinden izleyebildikleri gibi , eksiklikler ile ilgili de dijital ortamdan bilgi alış verişi yapabilmektedir.Sistem arşivlemeyi elektronik ortamda topladığı için ilgili herkes gerekli olan dökümanlara hızlı ve zahmetsiz olarak ulaşabilmektedir. Çalışmanın amacı Tek Pencere sistemi kullanıcılarının ülkemizde yeni uygulanmaya başlanmış olan sisteme adaptasyon sürecinde yaşadıkları zorlukları ve çözüm önerilerini ortaya koymaktır. Tez çalışmasında Tek Pencere sisteminin kabulünde etkili olduğu düşünülen değişkenler incelenmiş; bu ögelerin, algılanan kullanım kolaylığı ve algılanan fayda vasıtasıyla sistem kullanımı üzerindeki adaptasyonunun ölçümlendiği bir model sunulmuştur. Araştırılan model, Teknoloji Kabul Modeli'nden üç (algılanan kullanım kolaylığı, algılanan fayda,kullanım), Birleştirilmiş Teknoloji Kabul ve Kullanım Teorisi'nden iki (kolaylaştırıcı durumlar, kullanım gönüllülüğü),Bilgi Sistemleri Başarı Modeli ve Yenilenen Bilgi Sistemleri Başarı Model'inden iki (sistem ve bilgi kalitesi) değişken içermektedir. Bunlar dışında , teknoloji kabul modellerine dahil edilmeyen fakat literatürde e-devlet sisteminin kullanılmasında etkili olduğu belirtilen bazı değişkenler de (eğitim,deneyim) modele eklenmiştir. Çalışmada algılanan kullanım kolaylığının aracılık (Mediatör) etkisi ve deneyimin düzenleyici (Moderatör) rolü de incelenmiştir. Çalışma teorik açıdan bakıldığında Tek Pencere sisteminin kullanıcılar tarafından adaptasyonunun Teknoloji Kabul Modeli merkez alınarak oluşturulan özgün bir model ile uygulanabilir olduğunu ispatlamaktadır. Bununla birlikte sunulan model Tek Pencere sistemi kabulü ile ilgili ülkemizde sınırlı sayıda çalışmada yer almaktadır. Uygulama açısından bakıldığında ise dış ticaret ve gümrük müşavirliği firmaları ile gümrük çalışanlarının Tek Pencere sistemi adaptasyonunda yaşadıkları sektörel sıkıntıların ve çözüm önerilerinin akademik platformda sunulması nedeniyle önem taşımaktadır. Anahtar kelimeler: Gümrüklerde otomasyon, dijital gümrük, tek Pencere sistemi, teknoloji kabul modeli,yapısal eşitlik modeli
Altyapı ve sosyal kalkınma mali destek programları karşılaştırmalı etki değerlendirme analizi: Çukurova Kalkınma Ajansı örneği
Piyasada etkinliğin artırılması, yabancı yatırımcı ile rekabet düzeyinin iyileştirilebilmesi ve orta gelir tuzağı gibi bir takım basamakların aşılması adına devletler sosyo ekonomik gelişmeyi sağlamak için piyasaya politikalarıyla dolaylı veya doğrudan çeşitli müdahalelerde bulunurlar. Bu müdahaleler, amaçlar doğrultusunda belirlenen programlar vasıtası ile planlanmaktadır. Bu programlardan biri de mali destek programlarıdır. Mali destek programlarının çeşidi ve bütçeleri günümüzde giderek artmaktadır. Desteğin sağlanmaya başlaması ile yaygınlaştırma çalışmalarının ardından desteklerin ne derece amaçlarına ulaştığı, etkin olup olmadıkları, etkililiklerinin dereceleri ve oluşturdukları etkiler tartışılmaya başlanmıştır. Değerlendirmelerin sonuçlarına göre programlar yeniden tasarlanabilmekte, gereksiz görülen uygulamalar yürürlükten kalkmaktadır. Bugüne kadar dünya genelinde birçok program değerlendirilmiş, nicel analizler yapılmış ve sonuçları değerlendirilip yayınlanmıştır. Benzer verilerle farklı sonuçların elde edilmesi program değerlendiricileri açısından yöntemler üzerinde çalışılması gerekliliği gerçeğini ortaya çıkarmaktadır. Destek programlarının yaygınlaşması ve çeşitlenmesi de bu çalışmaların önemini arttıran bir diğer unsurdur. Tez çalışmasında, program tasarımı sırasında belirlenen politikaların gözden geçirilmesi amacıyla etki analizinin Çukurova Kalkınma Ajansı 2010-2015 yılları arasında yürütülen sosyal kalkınma ve altyapı mali destek programına uygulanması, resmi kayıtlar ve anket ile hazırlanacak veri setinin Çok Kriterli Karar Verme (ÇKKV) yöntemiyle değerlendirilmesi sağlanacaktır.
Performans değerlendirmesinde çok kriterli karar verme yöntemleri ile sentez elektronik model
Personel Değerlendirme Sistemleri, en basit haliyle çalışanların önceden belirlenmiş standartlar çerçevesinde amirleri tarafından doğru ve ilkeli bir şekilde sonuçlarının kayıt altına alındığı bir değerlendirme süreci olarak karşımıza çıkmaktadır. Çok Kriterli Karar Verme Yöntemleri ise bir problemin çözümünde en iyi alternatifin seçilmesinde birçok faktörün değerlendirmeye alınması sayesinde kararın doğru bir şekilde alınmasına destek sağlayan yöntemler bütünüdür. Literatürde ÇKKV ve ÇKKV süreçlerini inceleyen ve bu yöntemlerle aynı problemlere farklı çözüm önerileri getiren birçok çalışma yapılmıştır. Çalışmaların bir bölümü söz konusu yöntemlerin tek olarak kullanılması ile ilgiliyken; bir bölümünde ise birden fazla ÇKKV yöntemi ortak olarak kullanılmış ve farklı çözüm alternatifleri üretilmiştir. ÇKKV yöntemleri problemin türü ve elde mevcut verilerin özellikleri ile birlikte karar vericiye destek sağlamakla birlikte çözüm alternatiflerini ortaya koyması açısından gelişen teknolojik ortamda artan bir şekilde kullanılmaya başlanmıştır. Bu tez çalışmasında yapılacak değerlendirme sürecinin sentez bir hale getirilmesi ve değerlendirmede büyük bir sorunsal olan objektiflik ve subjektiflik arasındaki geçişin sağlanmasına yönelik yeni bir bakış açısı elde edilmesi amaçlanmış, değerlendirme sürecinde ÇKKV yöntemleri ile birlikte elde mevcut gerçek verilerin de kullanılması ile yeni bir çözüm geliştirilmiştir. Yapılan çalışmada ÇKKV yöntemlerinden; TOPSIS, Swara, Entropi ve Analitik Hiyerarşik Proses kullanılmış, yetkinlik değerlendirmesi ile entegre hale getirilerek personel değerlendirmesinde yeni bir yöntem geliştirilmiş, bu yöntem kullanım kolaylığı açısından elektronik hale getirilmiştir.
Belirsiz talep altında bozulabilir ürün üretim miktarının belirlenmesi: Bir yemek şirketinde uygulama
Bu çalışmada, belirsiz talep koşulları altında bir yemek şirketinin aylık menüsünde yer alan bozulabilir gıda ürünlerinin üretim miktarlarını hem gıda israfını en aza indirecek hem de müşteri talebini etkin biçimde karşılayacak şekilde tahmin edebilmek amacıyla yapay sinir ağı tabanlı bir model geliştirilmiştir. Model, zaman değişkenleri, yemek çeşitleri ve ikili etkileşim değişkenlerini girdi olarak kullanarak; çorba, ana yemek, yardımcı yemek, tatlı/meyve ve salata/yoğurt olmak üzere beş farklı yemek türüne ait günlük talebi ayrı ayrı tahmin etmeyi hedeflemiştir. Test verilerinde elde edilen R² 0,94 ve MSE 18,98 değerleri, modelin yüksek doğrulukta tahmin gerçekleştirdiğini göstermektedir. Geliştirilen sistem, her gün farklı yemek çeşitlerinden oluşan dinamik menülerde dahi çalışabilir bir yapıya sahiptir. Eğitim verisinde yer almayan yemekler için de sınırlı düzeyde tahmin üretebilmesi, modelin sezgisel yöntemlere kıyasla önemli bir avantaj sunduğunu ortaya koymaktadır. Model, üretim düzeyini talebe daha yakın belirleyerek gıda israfını azaltmakta ve kayıp satışları önlemede makul bir performans sergilemektedir. Gelecekte model performansının artırılması için dışsal faktörlerin entegrasyonu ile üçlü etkileşim değişkenlerinin dahil edilmesi; ayrıca öğrenilemeyen bileşenler için veri artırma, gömme vektörleri ve ağırlık transferi gibi yöntemlerin uygulanması önerilmektedir. Anahtar kelimeler: Talep Tahmini, Yapay Sinir Ağı, Bozulabilir Gıda Ürünleri, Etkileşim Değişkenleri, Menü Planlama.