Theses supervised by Prof. Dr. Zeliha Demirel Gökalp
10 theses · Anadolu University
Bizans el yazmalarında bağışın/ bağışçının/ baniliğin/ banilerin izleri
"Bizans El Yazmalarında Bağışın/ Bağışçının/ Baniliğin/ Banilerin İzleri" başlıklı Doktora Tez çalışmasının konusu; Bizans Dönemine ait banisi tespit edilen ya da banisine ait bir ithaf minyatürü bulunan el yazmalarıdır. Bizans'ta banilik faaliyetleri; kutsal figür ile resmedilen sıradan ölümlü figürün cömert bağışı karşılığında kendini ölümsüzleştirmek ve günahlarının bağışlanması için yazıtlarda adının geçmesi ya da resimlerde tasvir edilmek arzusuyla gerçekleştirilmiştir. Bu bağlamda Bizans coğrafyası sınırlarında üretilmiş banisi tespit edilebilen el yazmalarının tarihleri, üretim yerleri, banilerin yaşamları, devlet statüsündeki konumları ve ünvanları detaylı olarak incelenmiştir. Cömertlik ve toplumsal bilinç ile ruhlarının kurtuluşunu, manevi huzura kavuşmayı, şükretmeyi ve statülerinin yükselmesini arzulayan banilik faaliyetleri ve baniliğin tarihi geçmişi Sanat Tarihi disiplini içinde değerlendirilmiştir. Tez kapsamında banisi tespit edilebilen (portre/kolophon) toplam 52 el yazması, kronolojik olarak beş grup altında incelenmiştir. Bu el yazmalarından 42'si Dini, 2'si Bilimsel, 3'ü Ferman, 1'i Kronik ve 4'ü Tarihi Eserdir. Bu el yazmalarının 30'unda baniye ait bir ithaf sayfası ve 20'sinde baninin kim olduğuna dair bilgilerin geçtiği kolophon/ithaf epigramı sayfaları incelenmiştir.
Tralleis kazılarında (1996-2021) bulunan Bizans dönemi ticari objeleri: Sikkeler, mühürler, ağırlıklar ve teraziler
Bu çalışmanın konusunu, Tralleis Antik Kenti kazı çalışmalarında ele geçen Bizans İmparatorluğu dönemine tarihlendirilen sikkeler, ağırlıklar, teraziler, çeşitli ticari obje aksamları ve mühür buluntusu oluşturmaktadır. Söz konusu buluntular, 1996-2021 yılları arasında gerçekleştirilen kazı çalışmaları sırasında kentin Gymnasium-Hamam yapı kompleksi içerisinde yer alan, Hamam, Natatio, Latrina ile Dükkân Yapıları, Konut Alanı, Akropol Alanı ve Arsenal olarak adlandırılan alanlarda ele geçmiştir. Tralleis Antik Kentinde sürdürülen arkeolojik kazılarda bulunmuş olan Bizans Dönemine tarihlendirilmiş sikkeler ve ticari objeler üzerine daha önce yapılmış bir bilimsel çalışma bulunmamaktadır. Tüm bu malzemelerin birlikte değerlendirilmesi ile elde edilen veriler, Tralleis Antik Kenti'nin Bizans Dönemindeki durumunun kapsamlı bir şekilde yorumlamasına imkân sağlayacaktır. Çalışmada, kataloğa alınan Tralleis kazısına ait tüm sikke buluntuları, kronolojik tipolojik ve ikonografik olarak değerlendirilmiş; ticari objeler ise kullanım bağlamları ve üretim teknikleri açısından analiz edilmiştir. Mühür ve Ticari Obje Kataloğunda yer alan buluntuların referansları için öncelikli olarak Batı Anadolu Bölgesinde gerçekleştirilen arkeolojik kazıların yayınları dikkate alınmış ve sonrasında farklı bölgelere ait aynı nitelikteki buluntular ile ilgili hazırlanmış yayın çalışmaları göz önünde bulundurulmuştur. Katalog içerisinde, Bizans İmparatorluğu Dönemine tarihlendirilen 179 adet sikke, 1 adet kurşun mühür ve ağırlık, kantar, terazi, kefe ile bu ticari objelere ilişkin çeşitli aksamlardan oluşan 48 adet obje yer almaktadır.
Amorium Aşağı Şehir Kilisesi kazılarında bulunan litürjik işlevli yapısal elemanlar
Amorium kenti Afyonkarahisar'ın Emirdağ İlçesi'nin 12 km. doğusunda, Hisarköy sınırlarında yer alır. Amorium M.Ö. 2000'li yıllardan itibaren Hitit, Frig, Yunan, Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde kesintisiz yerleşim görmüş bir antik kenttir. Aşağı Şehir Kilisesi şehrin merkezi bir konumunda, modern hisar köyün güneyindeki bir sırtta yer almaktadır. Farklı yapım evrelerinin bulunduğu kilise Erken Dönem'de üç nefli, bazilikal planlı ve üzeri kırma çatı ile örtülüdür. 9. yüzyılın sonu 10. yüzyılın başında yapı yeniden yapım sürecine girmiştir. Bu dönemde kiliseye payeler ve naosun merkezine 10 metre çapında kubbe eklenerek kubbeli bazilikaya dönüştürülmüştür. Aşağı Şehir Kilisesi'nde 1990-2009 yılları arasında yapılan kazı çalışmaları sonucu ele geçen ve büyük çoğunluğu liturjik bir kuruluşa ait toplam 144 parça eser tez çalışması kapsamında incelenmiştir. Bu parçalar; templon stylobatı, balüster, balüster topuzu, templon\kiborium sütunu, sekizgen paye, templon\kiborium sütun başlığı, templon arşitravı, levha, templon levha tacı, ambon platformu, ambon levha tacı, ambon levhası, altar tablası, altar masası ayağı, katedra ayağı ve sütünce türündeki eserlerdir. Tespit edilen parçalar malzeme-teknik, biçim, form, üslup ve bezeme özelliklerine bakılarak değerlendirilmiş, Bizans sanatındaki benzer örnekleriyle karşılaştırılarak tarihlendirme önerileri getirilmiştir. Bu doğrultuda kilisenin farklı yapım evrelerine ait düzenlemeler ile eserler arasındaki dönemsel bağlantılar kurularak çalışma tamamlanmıştır. Anahtar Kelimeler: Amorium, Bizans, Aşağı Şehir Kilisesi, Liturjik Kuruluşlar.
Amorium kazıları beylikler ve erken Osmanlı dönemi sırlı seramik buluntuları
Bu çalışmasının konusunu, Amorium Kenti'ndeki kazı çalışmalarında ele geçen sırlı seramik buluntuları oluşturmaktadır. Söz konusu buluntular, 1988-2009 ve 2013-2021 yılları arasında kentin Yukarı Şehir bölümünde yer alan İç Sur, Bazilika B, TT ve L alanları ile Aşağı Şehir'de yer alan A Kilisesi'nde tespit edilmiştir. Amorium, Hitit, Frig, Yunan, Roma, Bizans, Selçuklu, Erken Osmanlı ve Beylikler Dönemi'nde yerleşim görmüş antik bir kenttir. Kentteki ilk bilimsel çalışmalar, Prof. R. Martin Harrison tarafından 1987 yılında yapılan bir yüzey araştırmasıyla başlamış ve 1988-1992 yılları arasındaki kazı çalışmalarıyla devam etmiştir. 1993-2009 yılları arasında ise Dr. Chris S. Lightfoot tarafından devam ettirilmiştir. 2014 yılından itibaren de Bakanlar Kurulu kararı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Anadolu Üniversitesi adına Prof. Dr. Zeliha Demirel Gökalp tarafından yürütülmektedir. Buluntu türlerine göre gruplandırılan Amorium sırlı seramik buluntuları, tek renk sırlı, sgrafitto, slip ve Milet İşi seramiklerden oluşmaktadır. Buluntular arasında 131 parçadan oluşan yeşil, turkuaz ve sarı renkteki tek renk sırlı seramikler en yoğun grubu oluşturur. Sgrafitto seramik buluntuları ise 58 parçadan oluşmaktadır. Ayrıca 5 adet slip ve 6 adet Milet İşi seramik buluntusu da yine bu çalışma kapsamında ele alınmıştır.
Aydın Özkan koleksiyonu'ndaki İslami sikkeler
Bu çalışmanın konusu, Ankara Etnografya Müzesi'ne kayıtlı Koleksiyoner Aydın Özkan'ın sikke koleksiyonunda bulunan Türk-İslam sikkelerinin belgelenmesidir. Aydın Özkan'ın koleksiyonunda Grek, Roma, Bizans, Sasani, Osmanlı, Anadolu Selçuklu, Mardin Artukluları, Abbâsî, Eyyûbî, Kilikya Ermeni Krallığı, Antakya Prensliği, Lüzinyan Kıbrıs Krallığı, Kelt ve Olbia sikkelerinden oluşan toplam 1201 adet sikke bulunmaktadır. Çalışmada Mardin Artuklu, Anadolu Selçuklu, Osmanlı, Abbâsî, Eyyûbî ve anonim İslam sikkeleri olmak üzere toplam 211 adet İslami sikke, darp yılı esas alınarak, İslami sikke kataloglarından ve konuyla ilgili nümismatik kaynaklarından yararlanılarak kataloglanmış ve belgelenmiştir. Kataloglanan sikkeler fotoğraflanıp kendi ölçülerinde levhalar haline getirilmiştir. Çalışmada, İslami sikkeler hakkında yapılan araştırmalara ve benzer konularda ülkemizde gerçekleştirilecek çalışmalara kaynak oluşturmak hedeflenmiştir.
Amorium, Yukarı Şehir "Bazilika B" (2013-2019) kazılarında bulunan Orta Çağ sırsız seramikleri
"Amorium, Yukarı Şehir "Bazilika B" (2013-2019) Kazılarında Bulunan Ortaçağ Sırsız Seramikleri" başlıklı Doktora tez konusunu, Amorium Kenti kazılarında bulunan sırsız seramikler oluşturmaktadır. Söz konusu buluntular 2013-2019 yılları arasında Bazilika B'de gerçekleştirilen arkeolojik kazılarda ele geçmiştir. Amorium "Yukarı Şehir" ve "Aşağı Şehir" olmak üzere tamamı sur ile çevrili iki odaklı kentsel nüveden oluşmaktadır. Bazilika B, Yukarıda Şehir'in kuzey doğusunda, höyüğün yamacında yer almaktadır. Bazilika B kentte tespit edilen dört kiliseden biridir. 2013 yılında başlatılan kazıların ilk sonuçlara göre doğu batı doğrultusunda, üç nefli, yedi cepheli apsise sahip kentteki en büyük boyutlu kilisedir. 2013-2019 yılları arasında yapıda gerçekleştirilmiş olan arkeolojik kazılara göre yapının ilk evresi 5.-6.yüzyıllara tarihlenmektedir. Bazilika B'nin Orta Bizans Dönemi'nde ya da hemen önce işlevini yitirdiğini, çeşitli nedenlerle (yangın, tahribat, kasıtlı yıkım gibi) farklı boyutlarda mekanlara bölündüğü anlaşılmaktadır. Orta Bizans Dönemi'nde ya da hemen önce işlevini yitirdiğini, çeşitli nedenlerle farklı boyutlarda mekanlara bölündüğü tespit edilen kilisenin 12.-14.yüzyıllar arasında Selçuklu, Beylikler ve Erken Osmanlı döneminde de bir konut ve hatta ele geçen seramik fırın malzemeleri nedeniyle de bir işlik olarak kullanıldığı söylenebilir. "Amorium, Yukarı Şehir "Bazilika B" (2013-2019) Kazılarında Bulunan Ortaçağ Sırsız Seramikleri" başlıklı Doktora tez çalışmasında, 2013 yılında kazısına başlanan Bazilika B'de 2013-2019 yılları arasındaki kazılarda ele geçen sırsız seramiklerden, form veren 445 parça yer almaktadır. Bazilika B sırsız seramik buluntularının literatüre katkı sağlaması amacıyla gerçekleştirilen bu tez çalışması, Amorium kenti günlük kullanım kapları ve Bazilika B'nin dönemler içinde kullanımına ışık tutacaktır.
Bizans askeri teçhizatı: Amorium'da bulunan savaş malzemeleri
Bu çalışmada, 1988-2009 yılları arasında Amorium kazılarında ele geçen 50 adet savaş malzemesi incelenmiştir. Amorium Kenti, M.Ö. 2000'li yıllardan itibaren Hitit, Frig, Yunan, Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde sürekli yerleşim görmüştür. Kent, Aşağı Şehir ve Yukarı Şehir olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır. Amorium'daki kazı çalışmaları, ilk olarak Prof. Dr. R. Martin Harrison tarafından 1987 yılında yapılan yüzey araştırmasıyla başlamış ve 1988-1992 yılları arasındaki kazı çalışmalarıyla devam etmiştir. 1993-2009 yılları arasındaki kazı çalışmaları ise Dr. Chris S. Lightfoot başkanlığında devam etmiştir. Kentteki kazı çalışmaları 2014 yılından itibaren Bakanlar Kurulu kararı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Anadolu Üniversitesi adına Prof. Dr. Zeliha DEMİREL GÖKALP'ın başkanlığında devam etmektedir. Bu çalışmanın konusunu, 2 adet kılıç, 1 adet balta, 1 adet hançer, 16 adet ballista ucu ve 30 adet ok ucu oluşturmaktadır. Amorium savaş malzemeleri, kentin Aşağı Şehir ve Yukarı Şehir olarak adlandırılan bölümlerinde ve farklı alanlarda dağınık olarak bulunmuştur. Savaş malzemelerin çoğu Aşağı Şehir'de yer alan Büyük Mekan, A Kilisesi, Üçgen Kule ve Büyük Bina alanlarında ele geçmiştir. Diğer savaş malzemeleri ise Yukarı Şehir'de yer alan L ve UU alanlarında bulunmuştur.
Anadolu'da erken hıristiyanlık dönemi vaftizhaneleri: Kilikia, Pamhylia, Likia örnekleri
Bu çalışmada, Anadolu'da Erken Hıristiyanlık Döneminde inşa edilen ve 4.-6. yüzyıllar arasına tarihlenen vaftizhaneler, Kilikia, Pamphylia ve Lykia Bölgeleri örnekleriyle konu edilmiştir. Vaftiz, Hıristiyan sakramentlerinden birisidir ve bir insanın Hıristiyan olabilmesi için vaftiz olması şarttır. Bu ritüelin belirli kuralları vardır ve bu kuralların doğru uygulanması, ayin için bir gerekliliktir. Kilise babaları ve teologlar, erken dönem vaftiz ayini hakkındaki çalışmalarıyla ritüelin içeriğine dair yazılar kaleme almıştır. Bu yazılardan yola çıkarak ayininin, bölgesel anlamda küçük farklılıkları olduğu öğrenilir. Vaftiz ayininin gerçekleştirildiği yer olan vaftizhaneler, çeşitli plan tiplerinde inşa edilmiştir. Anadolu'daki vaftizhanelerin planları; kare, kareye yakın dikdörtgen, iki nefli, dıştan kare içten tetrakonch, içten ve dıştan trikonch, dıştan kare içten çokgen, kompleks (üç bölümlü) ve bazilikaldir. Bu vaftizhaneler kentlerde tek örnekle temsil edilebildiği gibi, manastır, haç merkezi, piskoposluk sarayı vb. yapı topluluğu içerisinde de yer alabilirler. Anadolu'da inşa edilen vaftizhanelerin vaftiz tekne/havuzları genellikle haç planlıdır. Bunun yanı sıra üç yapraklı yonca, dört yapraklı yonca, yuvarlak ve kare vaftiz tekne/havuzları da mevcuttur. Bu mimari ögeler, monoblok olarak mermer ve taştan yapılabildiği gibi, tuğla ve taştan örülerek mermer ve taş levhalarla da kaplanabilirler. Vaftiz tekne/havuzlarının boyutları, basamak sayıları ve iniş-çıkış yönleri değişiklik gösterir. Belirli bir standartta inşa edilmeyen bu yapılar, yine de bölgesel olarak benzer donanımlara sahiptir. Vaftiz ritüelindeki değişiklikler, 6. yüzyıl sonrasında vaftizhaneleri işlev dışı bırakmıştır. Ritüelin, suya dalmak yerine su serpmek yoluyla uygulanmaya başlanması, vaftiz ayinin kilisenin içerisinde taşınabilir ögelerle yapılmasına neden olmuştur. Anahtar Kelimeler: Vaftiz, Litürji, Anadolu, Vaftizhane
Kocaeli Müzesi'ndeki Bizans sikkeleri
Bu çalışmada, Kocaeli Müzesi'nde bulunan 545 Bizans sikkesi incelenmiştir. Kocaeli, Bithynia Krallığı döneminden itibaren Roma, Bizans, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı İmparatorluğu'na ev sahipliği yapmıştır. Kent, kurulduğu coğrafi konum itibariyle Doğu ve Batı'yı bağlayan köprü görevi niteliğindedir. Balkan yarımadası Yunan adaları, Orta Avrupa, Kuzey Afrika ve Doğu Akdeniz ülkelerine giden deniz ve kara yolu güzergâhlarında bağlantı noktasıdır. Çağdaş müzecilik faaliyetlerinin son yıllarda önem kazandığı ülkemizde, Kocaeli Müzesi'nde yapılan çalışmanın klasik devirden itibaren, tarihi, politik ve ekonomik açıdan oldukça önem taşıyan bölgedeki bu müze de bulunan sikkelerin, nümismatik açısından bölgedeki ticari bağlantıları yansıtır şekilde örneklerden oluştuğu tespit edilmiştir. Bizans İmparatorluğu döneminde kent de bulunan Nikomedia darphanesi, Erken Bizans Dönemi'nde imparatorluğun sikke ihtiyacını karşılayan önemli darphanelerden biridir. Kocaeli Müzesi koleksiyonundaki 545 Bizans sikkesinin, 9'u altın, 1'i elektron, 1'i gümüş, 16'sı billion ve 518'i bronzdur. Araştırmada, müze koleksiyonundaki Erken Bizans sikkeleri, Bithynia Bölgesi sınırlarına yakın illerin müzeleri ve kazılarının bulgularıyla karşılaştırılarak İmparatorluktaki sikke dolaşımı incelenmiştir. Bununla beraber Bithynia Bölgesi içerisinde yer alan müze ve kazı buluntularıyla da karşılaştırılarak değerlendirilmiştir.
Amorium kenti/Büyük Mekan'da bulunan mimari plastik elemanlar
Bu çalışmada, 1996-2008 yılları arasında Amorium Kenti Büyük Mekân kazılarında ele geçen taş eserler incelenmiştir. Amorium, MÖ. 2000'li yıllardan itibaren Hitit, Frig, Yunan, Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde sürekli yerleşim görmüş bir antik kenttir. Kent, Yukarı Şehir ve Aşağı Şehir olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır. Amorium'daki bilimsel çalışmalar ilk olarak Prof. Dr. R. Martin Harrison tarafından 1987 yılında gerçekleştirilen yüzey çalışmasıyla başlamış ve 1988-1992 yılları arasındaki kazı çalışmalarıyla devam etmiştir. 1993-2009 yılları arasında "Amorium Kazıları Projesi" ile Dr. Chris S. Lightfoot tarafından devam ettirilmiştir. Kentteki kazı çalışmaları 2014 yılından itibaren Bakanlar Kurulu kararı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Anadolu Üniversitesi adına Prof. Dr. Zeliha Demirel Gökalp'in kazı başkanlığında devam etmektedir. Çalışmanın konusunu Amorium Büyük Mekân'da ele geçen 8 adet sütun kaidesi, 11 adet sütun, 2 adet çift sütun, 10 adet sütun başlığı, bir grup korniş bloğu, 1 adet lento, 1 adet söve, 1 adet pencere şebekesi, 2 adet eşik taşı, 1 adet templon/kiborium sütunce başlığı, 1 adet ambon yan levha parçası, 32 levha parçası ve 5 adet şarap üretim elemanı olmak üzere 76 adet taş eser oluşturmaktadır. Eserler buluntu türlerine göre sınıflandırılmış, malzeme-teknik, buluntu-konteks, bezeme ve üslup özellikleri ilişkisi göz önünde bulundurularak değerlendirilmiştir.