Theses supervised by Yrd. Doç. Dr. Ferhat Tamir
10 theses · Gazi University
Aykap dergisinde yayımlanan dil yazıları
Kazak Türklerinin milli uyanışında önemli rol oynayan Aykap dergisinin ,günümüz Kazak imlasının oluşumunda ne kadar etkili olduğunu ortaya koymak amacıyla yapılmıştır.Dergideki metinler Arap harfli olduğu için önce Latin harflerine aktarılmıştır.Bu aktarma sırasında eserin ses özellikleri aynen muhafaza edilmiştir.Bu sebeple Türkiye Türkçesi alfabesinde karşılığı bulunmayan sesler için transkripsiyon işaretleri kullanılmış ; kelimelerin bugünkü Kazak yazı dilindeki şekillerinden farklı olan yazılışları değiştirilmemiştir.Dergideki makaleler Türkiye Türkçesine aktarılmıştır.Aktarmada kelime kelime aktarma esas alınmıştır.Mecbur kalınan yerlerde kelime kelime aktarma yolundan ayrılıp anlatılmak istenen manayı aktarma yoluna gidilmiştir. Aykap dergisi , 1911-1915 yılları arasında Troisk'te Muhametcan SERALİN tarafından yayımlanmış olup derginin 1000-1200 baskısı yapılmıştır.
Bekmirza Rahman Uulu'nun "Ministrdin Kızının Mahabatı" romanında birleşik fiiller
Bu çalışmada, Kırgız Türkçesindeki birleşik fiiller üzerinde durulmuştur. Çalışmamız Giriş, Kırgız Türkçesinde İsim+Fiil Kuruluşundaki Birleşik Fiiller, Fiil+Fiil Kuruluşundaki Birleşik Fiiller ve Tasvir Fiilleri ve Sonuç bölümlerinden oluşmaktadır.Giriş Bölümünde Kırgız Türkçesi ile Türkiye Türkçesinde Birleşik Fiiller hakkında bilgi verildikten sonra Ministrdin Kızının Mahabatı romanı ve yazarı üzerinde durulmuştur. Tespit ettigimiz birleşik fiil örneklerini içinde geçtikleri cümleler veya ibarelerle birlikte Türkiye Türkçesine aktardık. Bu aktarmayı tabloda iki sütun halinde her cümle veya ibarenin Kırgız Türkçesi örneginin tam karşısında Türkiye Türkçesine aktarması olacak şekilde verdik. Böylece Ministrdin Kızının Mahabatı romanında geçen birleşik fiiller iki lehçe arasındaki karşılaştırmanın daha kolay yapılabilecegi bir sekilde göz önüne getirilmiş oldu.İncelemeden sonra elde edilen sonuçlar Sonuç bölümünde yer almaktadır.Anahtar Kelimeler1. Birleşik Fiiller2. Tasvir Fiilleri3. Kırgız Türkçesi4. Birleşik Fiillerin İşlevleri5. Tasvir Fiillerinin İşlevler
Üzeyir Hacıbeyli'nin "Er ve Arvad", "O Olmasın Bu Olsun" ve "Arşın Mal Alan" isimli piyeslerinin incelenmesi
Üzeyir Hacıbeyli, 20. yüzyıl başlarından itibaren faaliyet göstermeye başladığı gazetecilik, yazarlık ve musiki çalışmalarıyla Azerbaycan sanat ve edebiyat hayatına büyük katkılar yapmış önemli bir sanatkârdır. Doğu toplumları içinde meydana getirilen ilk opera eserinin de yazarı ve bestecisidir. İçinde yaşadığı toplumun aksaklıklarını mizah yoluyla ortaya koymaktan çekinmeden, sahne eserleri yoluyla halkını eğitmeye gayret göstermiştir.Bu çalışma, Üzeyir Hacıbeyli'nin ?Er ve Arvad?, ?O Olmasın Bu Olsun? ve ?Arşın Mal Alan? isimli komedi türündeki piyeslerinin Azerbaycan Türkçesinden Türkiye Türkçesine aktarılması ve muhteva bakımından incelenmelerinden ibarettir.Üzeyir Hacıbeyli'nin bahsedilen üç piyesinde, Azerbaycan'ın 20. yüzyıl başlarındaki toplum yapısına ve hayat tarzına ışık tutulmuş, toplumsal gelişmenin önünde engel olarak görülen bazı gerici fikirler mizahî bir üslupla tenkit edilmiştir.Anahtar Kelimeler:1- Azerbaycan Edebiyatı2- Operet3- Piyes4- Komedi5- Üzeyir Hacıbeyli
Cüsipbek Aymawıtuli'nın Aqbilek romanında geçen sıfat-fiiller ve zarf-fiiller ile bunların Türkiye Türkçesindeki karşılıkları
Bu çalışmamızda Kazak Edebiyatı'nın önemli yazarlarından biri olanCüsipbek Aymawıtulı'nın ?Aqbilek? romanındaki sıfat-fiiller ile zarf-fiilleriinceledik ve bunların Türkiye Türkçesindeki karşılıklarını ortaya koymayaçalıştık.Tezimizin Giriş bölümünde, Türkiye Türkçesi ile Kazak Türkçesindekisıfat-fiiller ve zarf-fiiller hakkında bilgi verdik.Tezimiz için öncelikle Aqbilek romanını inceleyerek içinde sıfat-fiil vezarf-fiil olan cümleleri tespit ettik ve çeşitli kullanılış şekillerine örneklerverdik. Daha sonra bu cümleleri Türkiye Türkçesine aktardık ve yaptığımızaktarmaları da tasnif ettik. Böylece ?Aqbilek? romanındaki sıfat-fiiller ve zarf-fiiller ile onların çeşitli kullanılış şekillerinin Türkiye Türkçesindekikarşılıklarının neler olduğu daha sistemli bir şekilde ortaya konmuş oldu.Tezimizin Sonuç bölümünde ise çalışmamız sırasında vardığımızneticeleri, Kazak Türkçesi ile Türkiye Türkçesi arasında benzer ve farklı olansıfat-fiilleri ve zarf-fiilleri , örnekleriyle belirttik.
Azerbaycanlı Şair Bahtiyar Vahabzâde'nin Muğam poeması (metin ve inceleme)
Bu çalı?mamızda Azerbaycan Edebiyatının önemli ?air ve yazarlarından biri olan Bahtiyar Vahabzâde'nin -Muğam? adlı poemasını dil ve üslup bakımından inceledik. Poemanın muhteva bakımından değerlendirilmesi sonucunda söz konusu eserin konusu kısaca ?u ?ekilde açıklanabilir: Poemada fasıl makamları, tabiat olaylarıyla, tarihten sahnelerle, halkın günlük ya?antısıyla iç içe i?lenmi?tir. Bu konular yer yer benzetmeler yer yer de kar?ıla?tırmalar yapılarak kombine edilmi?tir. Poemanın dil ve üslup bakımından değerlendirmesinde, ?airin bu poemada kullandığı dil özelliklerini ayrıntılarıyla inceledik. Poemanın dili oldukça sadedir. Söz konusu eserde sıfatlar ve sıfat tamlamaları diğer kelime türlerine ve gruplarına nazaran daha yoğun kullanılmı?tır. Bununla beraber edebî sanatlar orijinal bir ?ekilde icra edilmi?tir. ?ncelememizin sonunda söz konusu poemanın muhteva bakımından sıradan bir manzum eser olmadığı, poemanın konusu olan fasıl makamlarının felsefesini ihtiva ettiği sonucuna vardık. Dil ve üslup değerlendirmesinde ise Bahtiyar Vahabzâde'nin güçlü kalemini bu esere nasıl yansıttığını mü?ahede ettik.
Kitâbü Mürşidi`n-Nisâ (metin-aktarma-inceleme)
Hacı Lokman Asanî el-Balkarî'ye ait, 1909 yılında Dağıstan'ın Temirhan-Şura [bugünkü Buynaksk] şehrinde Arap harfleriyle basılan ve Karaçay-Balkar Türkçesine ait bilinen ilk matbu eser özelliğini taşıyan "Kitâbü Mürşidi'n-Nisâ" adlı eserin transkripsiyonlu metni hazırlanmış, Türkiye Türkçesine aktarılmış ve eser gramer bakımından incelenmiştir. Eser ve eserin müellifi Hacı Lokman Asanî el-Balkarî ile eserin sonunda yer alan yüz beyitten müteşekkil manzumenin müellifi Kâzim Möçü hakkında bilgi verilmiştir. Çalışmamızın inceleme kısmında sırasıyla; önce eserin imlâ özellikleri belirtilmiş; ses bilgisi bölümünde bilhassa Türkiye Türkçesinden farklı özellikler arz eden ünsüzler tanıtılmış, ünlü uyumları ile ünsüz uyumunun eserdeki durumu gözden geçirildikten sonra ses olayları gösterilmiştir. Şekil bilgisi bölümünde ise önce metnimizdeki yapım ekleri tespit edilmiş, daha sonra isim ve fiil çekimleri gösterilmiştir. Ayrıca metnimizdeki iktidarî şekil, isim fiili, fiillerin birleşik çekimi, isimle ve fiille birleşik fiil yapan yardımcı fiiler, sıfat fiiller ve zarf fiiller tespit edilerek bunlarla ilgili örnekler verilmiştir. Bundan sonra metnimizde geçen zamir, sıfat, zarf ve edatlar tespit edilerek ana hatlarıyla izah edilmiştir. Tezimizin inceleme kısmında yapılan açıklama ve hükümler metinden verilen örneklerle delillendirilmiştir. Daha sonra bu gramer incelemesinden elde edilen sonuçlar tezimizin sonuç kısmında özetlenmiştir. Son olarak, "Kitâbü Mürşidi'n-Nisâ" adlı eserin fotokopisi çalışmamızın ek kısmında verilmiştir. Bu çalışmamızla birlikte "Kitâbü Mürşidi'n-Nisâ" adlı eser Latin harflerine ve Türkiye Türkçesine ilk defa aktarılmış olup yine ilk defa üzerinde gramer çalışması yapılmış, ayrıca söz konusu bu eser Türkiyat ilim çevresine ilk defa tanıtılmıştır.
Kırım Türkçesi`nde sıfat-fiiller
ÖZET Bu çalışmada, Kırım Türkçesiyle yazılmış eserler dikkate alınarak Kırım Türkçesinde kullanılan sıfat-fiil ekleri ortaya konmaya çalışıldı. Tezin Giriş kısmında sıfat-fiil tanımı ve terimi üzerinde durulduktan sonra Türkiye Türkçesi ve Kırım Türkçesinde kullanılan sıfat-fiil ekleri örnekleriyle sıralandı. Giriş kısmından sonra da Kırım Türkçesinde kullanılan sıfat-fiil ekleri (-ğan,-gen,-qan,-ken; -r.-ar.-er.-irrirrur.-un-maz.-mezi-diq.-dik.-duq.-duk.-tiqrtikj-an, -en;-mış,-miş,-muş,-müş; -acaq,-ecek, -ycaq,-ycek) içinde geçtikleri cümlelerle birlikte Türkiye Türkçesine aktarılarak; Fiillerin Sıfat Şekillerini Yapmaları, Fiillerin İsim Şekillerini Yapmaları, Sıfat-Fiillerin Çekim Edatlarıyla Kullanılması, Sıfat-Fiil Eklerinin Zarf-Fiil Yapıları İçinde Yer Alması başlıkları altında incelendi. Fiillerin Sıfat Şekillerini Yapmaları bölümünde sıfat-fiillerin sıfat olarak kullanılış şekilleri, Fiillerin İsim Şekillerini Yapmaları bölümünde çokluk, iyelik ve hâl ekleriyle kullanılış şekilleri, Sıfat-Fiillerin Çekim Edatlarıyla Kullanılması bölümünde sıfat-fiillerin çekim edatlarıyla kullanılış şekilleri, Sıfat-Fiil Eklerinin Zarf-Fiil Yapıları İçinde Yer Alması bölümünde de sıfat-fiil eklerinin hangi zarf-fiil yapıları içinde yer aldığı belirtildi. Sonuç kısmında Kırım Türkçesinde kullanılan sıfat-fiiller hakkında varılan sonuçlar maddeler hâlinde ortaya kondu. 117
Kazak Türkçesi ile Türkiye Türkçesi arasındaki ortak kelimeler
214 ÖZET Ortak bir tarihe, dile ve kültüre sahip olan Kazak Türkleri ile Türkiye Türklerinin lehçelerinde birçok ortak kelimenin bulunması tabiîdir. Kazak Türkçesi ile Türkiye Türkçesi aynı dilin farklı lehçeleridir. Bu iki lehçe arasında bazı ses, kelime ve yapı farklılıkları olmakla birlikte birçok kelime ortaktır. Yaptığımız bu çalışmayla Kazak Türkçesi ile Türkiye Türkçesi arasındaki ortak kelimelerin ne kadar olduğunu bulmaya çalıştık. Zengin bir kelime hazinesine sahip olmaları, sağlam dil kurallarına bağlı olmaları ve geniş bir alanda kullanılmaları bakımından Türk dünyasında önemli bir yere sahip olan bu iki Türk lehçesinin ortak kelimelerinin tespit edilmesi oldukça önemlidir. iki lehçe arasındaki ortak kelime hazinesini tespit etmekteki asıl amacımız, Türkçenin bu iki lehçesi arasındaki yakınlığı tespit ederek iki Türk topluluğunun kolayca anlaşabileceğini ortaya koymaktır. Her İki Türk lehçesi arasında, bu lehçelerin kendine mahsus ses ve yapı özelliklerinden kaynaklanan bazı farklılıkların olması tabiîdir. Bu farklılıkları göz önünde bulundurarak çalışmamızın başında, öncelikle Kazak Türkçesi ile Türkiye Türkçesini ses bakımından karşılaştırdık. Çünkü iki lehçe arasındaki ses denkliğini bilmeden bir kelimenin ortak olup olmadığını tespit etmek kolay olmayacaktı. Türemiş kelimelerin ortak olup olmadığını anlayabilmek için de Kazak Türkçesindeki yapım ekleriyle Türkiye Türkçesindeki yapım eklerini karşılaştırma gereği duyduk. Bu iki lehçe arasında yapım ekleri genellikle aynı olmakla birlikte Kazak Türkçesindeki kuvvetli ünsüz uyumundan kaynaklanan bazı farklılıklar bulunmaktadır. Bunun dışında birkaç farklı yapım ekini de tespit ederek karşılaştırdığımız kelimelerin ortak olup olmadığına karar verdik. İki ülkede de yaygın şekilde kullanılan ve ilmî geçerliliği olan komisyonlar tarafından hazırlanmış iki sözlüğü tarayarak ortak kelimeleri tespit ettik. Tespit ettiğimiz kelimeleri Kazak Türkçesi alfabesine göre215 sıraladık. Çalışmamızda iki lehçe arasında dört bine yakın ortak kelimenin aynı anlamda kullanıldığını gördük. Tespit ettiğimiz ortak kelimeleri rakamlarla ortaya koyduk. Bazı ses farklılıklarını öğrenen Türkiye Türkünün Kazak Türküyle, Kazak Türkünün Türkiye Türküyle kısa zamanda anlaşabileceğini ortaya koymaya çalıştık. Bu iki Türk boyunun ortak alfabe kullandıkları takdirde rahatlıkla anlaşabileceği sonucuna vardık.
Çalıkuşu romanında geçen sıfat-fiil ekleri
Tezde, R.N.Güntekin'in Çalıkuşu romanında geçen sıfat-fiil ekleri ve bunların Kazak Türkçesi'ndeki karşılıkları ortaya konmaya çalışıldı. Tezin Giriş Bölümünde Türkiye Türkçesi ve Kazak Türkçesi'ndeki sıfat-fiil tanımı ve çeşitleri hakkında bilgi verildi. 1. Bölümde Çalıkuşu romanında geçen sıfat-fiil ekleri (-(y)acak, -(y)ecek; -(y)an, -(y)en; -ar, -er, -r, -ir, -ir, -ur, -ür; -maz, -mez; -dık, -dik, -duk, -dük, -tık, -tik, -tuk, -tük; -mış, -miş, -muş, -müş; -dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü) içinde geçtiği cümle veya ibarelerle beraber alınıp Kazak Türkçesi'ne aktarılarak Çekimsiz Sıfat-Fiil Ekleri, Çekimli Sıfat-Fiil Ekleri ve Sıfat-Fiillerin Çekim Edatlarıyla Kullanımı altbölümlerinde ortaya kondu. Çekimli Sıfat-Fiil Ekleri altbölümünde sıfat-fiillerin iyelik ekleri ve isim hal ekleri ile kullanılış şekilleri, Sıfat-Fiillerin Çekim Edatlarıyla Kullanımı altbölümünde sıfat-fiillerin iyelik eki ve isim hal ekleri almış şekillerinin çekim edatlarıyla kullanımları ayrı aynı belirtildi. 2. Bölümde Çalıkuşu romanında geçen sıfat-fiil ekleri ve bunların Kazak Türkçesi'ndeki karşılıkları gösterildi. Sonuç bölümünde her iki lehçede benzer olan ve farklı olan sıfat-fiil ekleri Benzer Olanlar ve Farklı Olanlar altbölümlerinde ortaya kondu. Tezin Sözlük bölümünde ise Çalıkuşu romanından teze alınan cümle veya ibarelerde geçen kelimelerin Kazak Türkçesi'ndeki karşılıkları gösterildi. Kaynaklar bölümünde tez yazımında kullanılan kaynakların alfabetik sıralı listesi verildi.
Özbek Türkçesinde gramer terimleri
Özbek Türkçesi gramer terimlerini tespit etmek için çeşitli gramer kitapları tarandı ve 636 terim tespit edildi. 253 tanesinin Türkiye Türkçesinde karşılığı olduğu görüldü. Her terim izah edilirken Türkiye Türkçesinde rahat anlaşılabilecek olan örnekler seçildi. Araştırma sırasında, Özbek Türkçesinin gramer bakımından Türkiye Türkçesine göre daha fazla işlenmiş olduğu görüldü ve ikisi arasında gramer anlayışı bakımından farklar olduğu sonucuna varıldı. Bu farkların çoğunun da Rus gramerinin tesiriyle meydana geldiği görüldü.