Theses supervised by Prof. Dr. Akartürk Karahan
13 theses · Ankara Yıldırım Beyazıt University
Yenisey yazıtlarında isim yapımı
Yenisey yazıtları, Rusya Federasyonu'na bağlı Tuva ve Hakasya özerk bölgelerinden geçen Yenisey Nehri boyunca dikili taş, mezar taşı, ayna, metal gibi çeşitli malzemeler üzerine Türk runik harfleriyle yazılmış, günümüze kadar 300 civarında ele geçirilen irili ufaklı yazıtlardır. Bu yazıtların Türk runik harfli kağanlık yazıtlarından farklı sözcükler barındırması, Türkçenin erken dönemindeki bazı ses değişimlerinin izlenmesi, kapalı e sesinin farklı bir işaretle gösterilmesi gibi diyalektolojik veriler sunması; bu metinlerdeki söz yapım yollarının tarihî dönem sözlük ve gramerleri dışında da incelenmesini gerektirmiştir. Çalışmanın amacı, bu metinlerindeki isim türetme eklerini ve bu eklerle türeyen sözcükleri tespit ederek morfolojik yapıyı değerlendirmektir. Çalışmanın ana materyalini Aydın 2019'daki Yenisey yazıtlarının tamamı oluşturmakla birlikte tespit edilen sözcüklerle ilgili okuma-anlamlandırma yorumlarında başka çalışmalar da karşılaştırılmıştır. Eklerin Türk runik metinlerden Türkiye Türkçesine kadarki tarihî serüveni takip edilmiştir. Ekin tespit edildiği her sözcük için madde başı yapılarak tahlili verilmiş, yapılan etimoloji çalışmaları ve sözlük verileri de karşılaştırılarak Türkçenin tarihî dönemlerindeki farklılıklar gösterilmiştir. İki ana bölümde "Fiilden İsim Yapımı" başlığı altında doksan dört sözcük ve on sekiz ek, "İsimden İsim Yapımı" başlığı altında seksen üç sözcük ve yirmi yedi ek olmak üzere toplamda yüz yetmiş yedi sözcük ve otuz beş ek değerlendirilmiştir. Ek ve sözcüklerin diyalektolojik verileri, oluşma yolları, kullanım sıklıkları, Türkiye Türkçesine kadarki süreci görülmüştür. Sonraki çalışmalarda birleştirme ve ödünçleme metotları da kullanılarak yaşayan Türk lehçeler verilerle bu yazıtlarla ilgili bütün okuma-anlamlandırma önerileri bir araya getirildiğinde daha farklı sonuçlara ulaşılabileceği anlaşılmıştır. Sonuç olarak Türk runik metinlerin sözlük çalışmalarına Yenisey bölgesi özelinde katkı sağlanmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Yenisey yazıtları, Türk runik, yapım ekleri, etimoloji, isim yapımı
Dîvânu Lugâti't-Türk'teki manzum parçalar üzerine metin dil bilimi incelemesi
Kaşgarlı Mahmud'un yazmış olduğu Dîvânu Lugâti't-Türk adlı Türkçe-Arapça sözlükte yer alan manzum parçalar, XI. yüzyıl Türk dilinin, Türk halk şiirinin en eski örneklerini gözler önüne sermektedir. Dîvânu Lugâti't-Türk'te, madde başı olarak yer verilen sözcükler, ele alınan konularla ilgili manzumeler ile örneklendirilmiştir. Manzumeler ile ilgili bir metin dil bilimi çalışması yapılmadığı dikkat çekmektedir. Bu tezde, Eski Türk Halk şiirinin en önemli örnekleri olan Dîvânu Lugâti't-Türk'teki manzum parçalar, metin dil bilimsel olarak incelenmiştir. Dil bilimi çalışmalarının çeşitlenerek yayılmasıyla ortaya çıkan metin dil bilimi, metni oluşturan ögelerle birlikte, metni bir bütün olarak ele almaktadır. Metinleri tutarlılık, bağdaşıklık ve bağlaşıklık ilkelerine tabi tutan metin dil bilimi yöntemiyle metin olanla metin olmayan kolayca ayırt edilebilmektedir. Metnin okur ve yazar açısından daha kolay ve açık bir biçimde anlaşılmasını amaç edinen metin dil bilimi ile Dîvânu Lugâti't-Türk'teki manzum parçaların anlaşılırlığı kuvvetlendirilmiştir. Dîvânu Lugâti't-Türk'te yer alan manzumelerde Talat Tekin'in (1989) ve Ahmet Bican Ercilasun'un (2020) çevirileri esas alınmıştır. Dîvânu Lugâti't-Türk'teki manzumeler, metin dil biliminin şu başlıkları ile incelenmiştir: 1. Tutarlılık, a. Yineleme, b. Özelleştirme, c. Genelleştirme, d. Nedensellik, e. Karşıtlık, f. Karşılaştırma, g. Zaman. 2. Gönderimsel Bağdaşıklık, 2. 1. Öncül Bağımsız Gönderim Ögeleri, a. Kişi Adılları, b. Gösterme Sıfatları. 2. 2. Ardıl Bağımlı Gönderim Ögeleri, a. İyelik Ekleri, b. Belirtme Durum Eki, c. Kişi/Şahıs Ekleri. 2.3. Biçimsel Sözlüksel Bağdaşıklık, a. Bağlaçlar, b. Değiştirim, c. Eksilti. Bu tez, Giriş (Çalışmanın Konusu ve Amacı, Çalışmanın Sınırlılıkları, Kapsamı ve Yöntemi, Konu Üzerine Yapılan Başlıca Araştırmalar), 1. Bölüm: Kaşgarlı Mahmud ve Dîvânu Lugâti't-Türk (Dîvânu Lugâti't- Türk'teki Manzum Parçalar), 2. Bölüm: Metin Dil Bilimi, 3. Bölüm: İnceleme (Dîvânu Lugâti't-Türk'teki Manzum Parçalar Üzerine Metin Dil Bilimi İncelemesi), Sonuç (Değerlendirme), Kaynaklar ve Ekler bölümlerinden oluşmaktadır.
Afganistan Özbek halk edebiyatında Yazı ve Zeba hikâyesi koşukları
Afganistan Özbeklerinin halk edebiyatında; masallar (ertekler), atasözleri (makallar), türküler (koşuklar), destanlar (dastanlar), bilmeceler (taptimatallar, cumaklar), efsaneler (afsanalar), fıkra (latife), ninni (elle), alkış ve kargış (dua ve beddua) ve nükte (eskiye), aşk hikâyeleri, ağıt, yar-yar gibi türler bulunmaktadır. "Yazı ve Zeba" hikâyesi Özbekler arasında sabzıman koşukları diye anılan Özbek Halk Edebiyatı eserlerinden birisidir. Bu hikâyenin en büyük özelliklerinden birisi sadece hikâye olmaması, halk koşukları şeklinde de dilden dile aktarılarak gelmesidir. "Yazı ve Zeba" yalnız Afganistan Özbek halk edebiyatında değil, Özbekistan, Kırgızistan, Kazakistan ve Tacikistan'daki birçok bölgede de tanınmaktadır. "sabzıman koşukları" adıyla anılan bu hikaye, günümüzde, söyleyen kişilerin sayısı az olmasına rağmen hâlâ bazı kişiler tarafından ezbere bilinmekte, törenlerde, Nevruz kutlamalarında söylenmektedir. Bunun yanı sıra Afganistan'ın kuzeyinde bulunan köylerde gündelik hayatın sıkıcılığından kurtulmak için genellikle kadınlar ve genç kızlar tarafından vakit geçirmek ve eğlenmek amacıyla da bu koşuklar söylenmektedir. Özbek halk edebiyatında bu koşuk türüne "sabzımån" denilmiştir. İnanışa göre bu koşuklara "Sabzımån" denilmesinin sebebi, Zeba esmer tenli bir kız olduğu için Yazı, ona, "sabzıman (esmerim)" diye hitap etmiş olmasındandır. Bu tarzda ve vezinde şiir söyleyen ilk kişi Yazı olduğu ve bunları Zeba için söylediği için, Yazı bu türe "sabzıman" adını koymuştur. O öldükten sonra, onun söylediği dörtlükler ve buna benzer tarzdaki şiir parçaları "Sabzıman" adıyla anılmıştır. Bu tezde, Afganistan Özbekleri arasında yüzyıllardır söylenen ve Özbek halk edebiyatında önemli bir yere sahip olan "Yazı ve Zeba" koşukları tanıtılmıştır. Anahtar Sözler: Afganistan Özbekleri, Afganistan Özbek Halk Edebiyatı, halk şiiri, aşk hikâyesi, destan.
Türkmen şairi Miskin Kılıç ve divanı
Bu tez çalışması ile Türkmen şairi Miskin Kılıç'ı tanıtmak ve Divan-ı Miskin Kılıç adlı eserin Türkiye Türkçesine kazandırılarak Türk Edebiyatına kısmen de olsa yararlı olmak amaçlanmıştır. Asıl adı Kılıç olan şaire medrese eğitimi sırasında Molla Kılıç ve şiirle iştigal etmeye başlayınca da Miskin Kılıç lakabı verilmiştir. Miskin Kılıç 19. yüzyılın sonlarında ve 20. yüzyılın başlarında yaşamıştır. Hayatı boyunca çeşitli sıkıntılara maruz kalan şair, en çok yoksulluktan şikayetçi olmuştur. Bununla birlikte medrese eğitimi sırasında anne ve babasını kaybetmesi farklı yerlere göç etmesine sebep olmuştur. Türkmenistan ve İran topraklarında yaşamış olan Miskin Kılıç'ın hayatı ve eseri hakkında çok az bilgiye ulaşılmaktadır. Bu ana kadar elimize ulaşan kaynaklarda şairin anne ve babasının kim olduğu ve adlarının ne olduğu bilinmemektedir. Yine şairin doğum ve ölüm yılları da kesin olarak bilinmemektedir. Şairin bilinen tek eseri Divan-ı Miskin Kılıç'tır. Eserde 148 gazel bulunmaktadır. Eserin divan haline gelmesi ve günümüze ulaşması konusunda Murad Durdukadı'nın çok büyük payı bulunmaktadır. Çünkü şairin şiirlerini derleyerek bir araya getiren ve divan olarak bastıran Murad Durdukadı olmuştur. Miskin Kılıç, meşhur şair Mahdum Kuli Fıragı'dan 30-40 yıl sonra yetişmiş ve Türkmen edebiyatının tanınmasında önemli katkıları olmuştur. Türkmen Türkleri arasında Fıragı'dan sonra en çok bilinen şairler listesinde yer almıştır. Miskin Kılıç'ı ilk tanıtan kişi ise Ebul-leys Mervi olmuştur. Mervi, 1917 yılında Türkmen İlinden başlıklı makalesi ile Miskin Kılıç'ı Ata boyundan bir şair olarak Suvet Tataristan dergisinde tanıtmıştır. Bu çalışmadan sonra şairin hayatı diğer araştırmacılarda da merak uyandırmıştır. Anahtar Kelimeler: Divan-ı Miskin Kılıç, Miskin Kılıç, Türkmen edebiyatı, Türkmen Türkçesi, Türkmenistan
Çerkez Ali'nin eserlerinden hareketle Kırım Tatar Türkçesinin söz dizimi
Kırım Türklerinin yaşadığı sürgünler ve savaşlar nedeniyle Orta Asya, Avrupa ve dünyanın çeşitli bölgelerine yayılmış olan Kırım Tatar Türkçesinin kullanımı her geçen gün azalmaktadır. Elbette bunda Türkiye'ye yakın coğrafi konum nedeniyle Türkiye Türkçesinin etkisi çok büyüktür. Kırım Tatar Türkçesi her ne kadar Kıpçak grubu içerisinde yer alsa da, Kırım'ın 1475 yılında Osmanlı İmparatoru Fatih Sultan Mehmet tarafından Türk toprağı yapılmasıyla birlikte Batı Türkçesinin yani Türkiye Türkçesinin etki alanına girmiştir. Çalışmada Kırım Tatar Türkçesinin söz dizimi incelenmiştir. Bu bağlamda Çerkez Ali'nin Sabalar Kuçagında, Çok yürgen Çok Körer, Uyan Çatırdag Uyan adlı eserlerinin taranması ve incelenmesi yoluyla Kırım Tatar Türkçesinin söz diziminin cümle yapısı ve kelime grupları tespit edilmiştir. Bu tespitler sonucunda cümle yapısı ve kelime grupları sınıflandırılmıştır. Yapılan bu sınıflandırmalarla Kırım Tatar Türkçesinin söz dizimi ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Bu çalışma, 1. Giriş, 2. Çerkez Ali'nin Hayatı ve Eserleri, 3. İnceleme (Kelime Grupları, Cümle Unsurları, Cümle Çeşitleri), 4. Sonuç olmak üzere dört bölümde incelenmiştir. Giriş bölümünde çalışmanın konusu, amacı, kapsamı ve sınırlılıkları belirtilmiştir. Söz dizimi hakkında yapılan çalışmalar kronolojik olarak sıralanmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde Kırım Tatar Türklerinin tarihi, Kırım Tatar Türkçesi ve edebiyatı, Çerkez Ali'nin hayatı ve eserleri hakkında bilgi verilmiştir. Bu çalışma alanında daha önce yapılan çalışmalar incelenmiş ve kronolojik olarak sıralanmıştır. Çalışmanın asıl kısmını oluşturan inceleme bölümünde kelime gruplarına ve cümle bilgisine yer verilmiştir. Sonuç bölümünde çalışmada elde edilen sonuçlar değerlendirilmiştir.
Âşık Paşa'nın Garib-nâme isimli mesnevisinde kelime grupları
Bu çalışmadaki amaç, Türk dilinin önemli yadigârlarından Garib-nâme'de kelime gruplarını araştırmaktır. Çalışmada, Âşık Paşa'nın Garib-nâme isimli eserinin ilk bin beyitinde kelime grupları incelenmiştir. Çalışma 3 bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde çalışmanın amacından, yönteminden ve sınırlılıklarından bahsedilmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde ilk olarak 14. yüzyılda Anadolu'nun tarihî, sosyal ve edebî panoramasından bahsedilmiştir. Daha sonra Eski Anadolu Türkçesi'nin tanımı yapılmış, Eski Anadolu Türkçesi'nin nasıl oluştuğundan ve dönemlerinden bahsedilmiştir. Son olarak, Âşık Paşa'nın hayatı ve edebî kişiliği ve Garib-nâme hakkında ayrıntılı bilgiler verilmiştir. İkinci bölümde kelime grupları ile ilgili bilgiler yer almaktadır. Bu aşamada, kelime grupları araştırılmış, alanın otoriteleri tarafından yapılan tanımlara ve sınıflandırmalara yer verilmiştir. Üçüncü bölümü ise Garib-nâme'de tespit edilen kelime grupları oluşturmaktadır. Sonuçtan ve kaynaklardan bahsedilerek çalışma noktalandırılmıştır.
Eski Türkçede edatların istemi
Türkçede edatlar cümlede öbek yapı oluştururken zorunlu öge olarak bir ad ya da ad öbeği seçen sözcüklerdir. Edat, oluşturduğu bu öbek yapıda yöneten konumundadır. Bu konumda belirli söz dizimsel çerçeveler belirler ve kendisine bağlı olan ögeye yani tamlayıcısına çeşitli roller yükler ve bunlar edatın istem çerçevesini oluşturur. Edatların, Türk dili tarihi boyunca hangi istem çerçevelerinde bulunduğu, bu istem çerçevelerinin Eski Türkçenin dönemleri arasında gösterdiği değişimler, söz dizimsel açıdan bulundukları konumlar tespit edilip sınırlarının çizilmesi Eski Türkçe dil yadigârlarının daha iyi anlaşılması açısından gereklidir. Bu çalışma, bahsedilen sınırların çizilmesi için Eski Türkçede (Orhun, Eski Uygur ve Karahanlı Türkçesi) edatların istemini konu edinmektedir. Çalışma istem ve edat kavramlarının açıklanması, dil bilgisi ve dil bilimi çalışmalarında istemin ve edatın yerini bağımsal dil bilgisi kuramı ışığında ele almaktadır. Çalışmada, Eski Türkçe yazılı kaynaklardan derlenen 32 birincil edatın istem çerçevesi metinlerden tanıklarla incelenmiştir. Bahsedilen edatların istem çerçevesi üç istem düzeyinde incelenmiştir: mantıksal, söz dizimsel ve anlamsal istem. Anlamsal istemin tespit edilmesinde anlamsal rollerden yararlanılmış böylece edatların işlevsel ve anlamsal yapısı kategorize edilmiştir. Söz dizimsel istem düzeyine göre hem edatların dil bilgiselleşme sürecindeki görünümlerine ışık tutulmuş hem de Eski Türkçenin söz diziminde edat düğümlerinin yapısı tespit edilmiştir. Böylece bağımsallık ilişkisine dayalı olarak Eski Türkçede edatların çok işlevliliği, anlamsal rolleri ve söz dizimsel yapıları ortaya konulmuştur.
Irak Türkmen Şairi Rıza Çolakoğlu'nun şiirleri
Bu tezde çağdaş Irak Türkmen şairlerinden Rıza Çolakoğlu (1952-) tanıtılacak ve eserleri, şairliği, tez sınırları çerçevesinde değerlendirilecektir. Musul'un Telafer ilçesi doğumlu Rıza Çolakoğlu'nun ailesi Telafer'in köklü Çolaklı boyuna mensuptur. Çolakoğlu'nun ailesinin geçim sıkıntısı yüzünden Musul'un Türkmen Karakoyunlu köyüne yerleştiği için ilkokulu Karakoyunlu köyünde, ortaokul ile liseyi Telafer'de ve üniversiteyi Musul'da okumuştur. Musul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih bölümünden mezun olmuştur. 1975 yılında Musul, Bağdat, Diyela ve Basra gibi Irak'ın değişik bölgelerinde askerlik yapmış, ardından 1978 yılında öğretmen olarak tayin olmuştur. 1983 yılında siyasi suçlu olarak tutuklanarak yedi yıl Abu Garip cezaevinde yatmıştır. Cezaevinden çıktıktan sonra muhalif fikir taşıdığı için görevinden ihraç edilmiş, geçimini sağlamak için bir mağaza açmak zorunda kalmıştır. Rıza Çolakoğlu, 22'si şiir kitabı olmak üzere anadili Türkmen Türkçesiyle ve Türkiye Türkçesiyle çok sayıda kitap yazmıştır. Çolakoğlu, şiirin bütün dallarında ustalıkla eserler kaleme almış, Türkmen edebiyatında ilk olarak on heceli horyat yazmış, Türkmen edebiyatında ilk mizah öyküsünü ve ilk şiirli piyesi yazmıştır. Çolakoğlu Halk edebiyatı tarzında usta sayılacak ölçüde düzeyli şiirler yazmıştır. Türkçeye olan hâkimiyeti ile akranları olan Türkmen şairleri arasında güçlü isim olmayı başarmıştır. Türkiye Türkçesi ile yazdığı şiirler arasında yerli sözcükleri de kullanarak, Türkmen dilinin güzelliğine ve zenginliğine de dikkat çekmeyi başarmıştır.
Behiştî'nin Heft-Peyker adlı mesnevisinin Türkiye Türkçesine aktarımı ve deyim varlığı
Bu çalışmada; 15. yüzyıl şairlerinden Behiştî mahlaslı, Karışdıran Süleyman Beyoğlu Ahmed'in kaleme aldığı Heft-Peyker mesnevisinin Türkiye Türkçesine aktarımı yapılmış ve aktarımla birlikte ortaya çıkan deyimler, anlamlarına göre tasnif edilmiştir. Şener Demirel'in (1995) çalışmış olduğu ve Arap harfli metni transkripsiyon harflerine aktardığı metin üzerinden Türkiye Türkçesine aktarılmıştır. Aktarılan metindeki deyimler, Serkan Şen'in (2017) "Eski Türkçenin Deyim Varlığı" adlı çalışmasındaki deyim tasnifinden yararlanılarak anlamlarına göre sınıflandırılmıştır. Giriş bölümünde mesnevinin çıkış ve gelişim sürecinden kısaca bahsedilmiştir. Bu süreçte yazılan bazı mesnevi konularının farklı şairler tarafından kaleme alınması üzerinde durulmuştur. Bu mesnevilerden biri de Heft-Peyker mesnevisidir. Daha sonra "deyim" konusuna değinilmiş ve deyimlerin tarih boyunca milletlerin kültüründeki etkisinden bahsedilmiştir. Türk şairlerden biri olan Behiştî'nin mesnevisi Türkiye Türkçesine aktarılmıştır ve mesnevide kullanılan deyimlerin değerlendirilmesinin Türk edebiyatı açısından önemi vurgulanmıştır.
Prens Kalyanamkara ve Papamkara Hikâyesi'nin bağlamlı dizini ve ekler dizini
Bu çalışma Eski Uygur Türkçesi dönemi, Budist çevreye ait metinlerden biri olan Prens Kalyanamkara ve Papamkara Hikâyesi üzerine yapılan bir incelemedir. Sanskritçe adı Prens Kalyanamkara ve Papamkara olan hikâyesi, en tanınmış çatiklerden birisidir. Eserin aslı Çincedir. Uygur Türkçesi'ne 10. Yüzyılda "Edgü Ögli Tigin Ayıg Ögli Tigin" adıyla çevrilmiştir. Dunhuang'da bir mağaraya kapatılmış ve bu el yazması Paul Pelliot tarafından 1908 yılında bulunmuştur. Yazmanın ilk yayımı Clément Huart tarafından yapılmıştır. Altmışlı yıllarda ise James Russell Hamilton bu yazmanın üzerinde çalışıp doktora tezi olarak hazırlamıştır. Daha sonra çeşitli düzenlemelerle yayımlamıştır. Bu tez çalışmasında Prens Kalyanamkara ve Papamkara Hikâyesi'nin bağlamlı dizini ve ekler dizinine yer verilmiştir. Bu bağlamlı dizini Prof. Dr. İsmail Hakkı Aksoyak'ın yürüttüğü TEBDİZ projesinin dizin programı kullanılarak hazırlanmıştır. Tezin birinci bölümünde hikâye hakkında bilgi verilip eserle ilgili yapılan çalışmalar ele alınmıştır. İkinci bölümde, bağlamlı dizinde kelimeler alfabetik sıraya göre sıralanıp kelimenin hangi dile ait olduğu, kelimenin yapısı, kelimenin anlamı ve metinde geçen yerleri anlaşılır bir şekilde olması için kurallı bir cümleyle gösterilmiş olup satır altı yöntemi ile Türkiye Türkçesine yer verilmiştir. Kelimenin metinde geçiş sıklığı da belirtilmiştir. Üçüncü bölümde ise hikâyenin ekler dizini bulunmaktadır. Kelimenin aldığı ekler tek tek tespit edilmiş olup bu ekler madde başlıkları içerisinde yer verilmiştir. Bu tez ile Türk dili alanında yapılacak çalışmalara katkı sağlamak amacıyla Prens Kalyanamkara ve Papamkara Hikâyesi'nin bağlamlı dizini ve ekler dizinini hazırlayarak metinde geçen kelimelerin anlam zenginliğini ortaya çıkarmak, kelimelerin yapısını, dönemin gramer yapısını incelemek ve kelimelerin hangi dile ait olduğunu tespit etmeyi amaçlanmıştır. Anahtar Kelimeler: bağlamlı dizin, çatik, ekler dizini, Eski Uygur Türkçesi, Prens Kalyanamkara ve Papamkara Hikâyesi.
Aç Pars Hikâyesi'nin bağlamlı dizini ve ekler dizini
Bağlamlı dizin çalışmaları, edebî metinlerde geçen dil unsurlarının temel anlam, mecaz anlam ve bağlam ekseninde incelenmesi esasına dayanmaktadır. Sözlükbiliminde (Lexicography), bir dilin temel sözvarlığını içeren kelimeler, dizinsel, düzensel ve bağlamsal olmak üzere üç farklı şekilde incelenmektedir. Bunlardan ilki olan "dizinsel sözlükler" diğerlerine göre en bilineni olup içindeki sözcüklerin alfabetik olarak dizilmesi ve anlamlandırılmasıyla oluşturulmaktadır. İkinci tür olan "düzensel sözlükler", birbiri ile kavramsal bağları olan sözcüklerin bir araya getirilmesiyle oluşturulur. Eş ve Karşıt Anlamlılar Sözlükleri, Terim Sözlükleri bunların en önemlilerindendir. Üçüncü tür olan "bağlamsal sözlükler" ise maddelerin anlamları verilmeyip, bunların kullanıldıkları cümleler/dizeler ya bütünüyle ya da gereği kadar uzunlukta verilir. Bu çalışmada İsmail Hakkı AKSOYAK yönetiminde yürütülen TEBDİZ dizin programı kullanılarak dizinleme işlemi yapılmıştır. Çalışmada, Zemire GULCALI tarafından yazı çevirimi ve harf çevirimi yapılan Altun Yaruk Sudur içerisinde yer alan Aç Pars Hikâyesi'nin tarafımızca kelime kadrosu incelenmiş, edatlar, bağlaçlar, ünlemler, kalıp ifadeler, atasözleri, deyimler tespit edilerek her birinin anlamı, metin içerisinde kazandığı manayla birlikte belirtilmiştir. Çeviri bir eser olduğu için yabancı kelimeler verilmiş, yardımcı fillerle kurulmuş söz grupları bütün olarak alınmış, bu yöntemle metinde işaret edilen hususların daha somut, anlaşılır olması sağlanmıştır. Daha sonra ekler dizini hazırlanmıştır ve metnin Türkiye Türkçesine satır altı olacak şekilde çevirisi yapılmıştır. Anahtar Kelimeler: Eski Uygur Türkçesi, Aç Pars Hikâyesi, Bağlamlı Dizin, Ekler Dizini, Çatik.
Hüseyin Baykara Divanında yardımcı fiiller
Bu çalışma, Sultan Hüseyin Baykara'nın Çağatay Türkçesi döneminde yazmış olduğu Hüseyin Baykara Divanı adlı eserde yardımcı fiiller tespiti, metin içerisinde örnekler üzerinden incelemesi ve yapı bakımından sınıflandırılmasını içermektedir. Çalışmanın giriş bölümünde eserin yazılmış olduğu Çağatay Türkçesi ve dönem özellikleri, Hüseyin Baykara'nın hayatı ve edebi kişiliği, Hüseyin Baykara'nın eserleri ve eserlerinin nüshaları, Divanı ve nüshaları, yardımcı fiiller, yardımcı fiillerin Türkçe'nin tarihi dönemlerindeki özellikleri ve kullanım şekilleri yer almaktadır. Tezimizin birinci bölümünde Hüseyin Baykara Divanı'nda Yardımcı Fiiller başlığı altında İsim + Yardımcı fiiller, İsim + Diğer Yardımcı Fiiller incelenmiştir. İkinci bölümde Fiilimsi + Yardımcı Fiiller başlığı bulunmakta olup alt başlıkları olarak Sıfat-Fiil + Yardımcı Fiiller ve Zarf-Fiil + Yardımcı Fiiller ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise Anlamca Kaynaşmış (Deyimleşmiş) Yardımcı Fiiller incelenmiştir. Değerlendirme ve Sonuç bölümünde ise, incelenen eserdeki bulgular ve sonuçlar ortaya konulmuştur. Tezin son kısmında Kaynakça bölümü yer almaktadır. Anahtar sözcükler: Çağatay Türkçesi, Hüseyin Baykara Divanı, yardımcı fiiller, isim + yardımcı fiil, fiilimsi + yardımcı fiil, anlamca kaynaşmış yardımcı fiil.
Eski Türkçede bilge kavramı
Bilge sözcüğü Türk dil tarihinin tüm dönemlerinde kullanılmıştır. Bilge sözcüğü Köktürk dönemi itibariyle anlam genişlemesine ve çeşitlenmesine uğramıştır. Bilge olmak kimi zaman vazgeçilemez bir vasıf olmuş, kimi zaman ise özel bir isim olarak kullanılmıştır. Bilge sözcüğü Türk dili tarihinin dönemleri boyunca yeni özellikler kazanarak kavramlaşmıştır. Temel amacımız Eski Türkçe dönemine ait eserlerde bilge sözcüğünün anlamlarını ve kavram alanını göstermektedir. Eski Türkçe döneminde yer alan Köktürk, Uygur ve Karahanlı Türkçesi'ne ait eserlerde bilge sözcüğü taranmıştır. Köktürk dönemine ait Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtları Uygur dönemi'ne ait Altun Yaruk, Kuanşi İm Pusar, İyi ve Kötü Prens Öyküsü, Uygur dönemine ait yapılan çalışmalardan Eski Türk Şiiri, Turkısche Turfan Text V-VIII. Anlam Bilim Açısından Eski Uygurca Şiirler (2019) Karahanlı dönemine ait Kutadgu Bilig, Atebetü'l Hakāyık, Dîvānu Lugāti't Türk ve Karahanlı Türkçesinde İlk Kur'an Tercümesi adlı eserlerden yararlanılmıştır. Bu tez çalışmasının birinci bölümünde Eski Türkçe ve dönemlerine ait eserler hakkında bilgi, ikinci bölümünde anlambilimi, anlam alanı, kavram alanı, kavramlaştırma, söz varlığı, bağlam hakkında genel bilgiler, üçüncü bölümde bilge sözcüğünün kökeni hakkında bilgi ve inceleme kısmı yer almıştır. Bilge sözcüğünün Eski Türkçedeki kullanım şekilleri ve bilge kavramını karşılayan diğer sözcükler ele alınmış, sözcüklerin kullanım sıklığı tespit edilmiştir. Tarama sonucunda ortaya çıkan neticenin sayısal verileri belirlenmiştir. Sonuç kısmında ortaya çıkan tüm veriler hakkında değerlendirme yapılmıştır. Anahtar Kelimeler: Eski Türkçe, Bilge, Kavram, Kavram Alanı, Söz Varlığı.