Theses supervised by Prof. Dr. Alpaslan Demir
17 theses · Tokat Gaziosmanpaşa University
Erzurum Ahkâm Defterlerine göre Milas kazası (H.1155-1224/ M.1742-1809)
Osmanlı Devletinde adalete her dönemde önem verilmiş ve bu yüzden adalet sistemi de güçlü bir hal almıştır. 1742 yılından itibaren eyalet esasına göre düzenlenen ahkâm defterleri, Osmanlı Devleti'nin sosyal, idari ve ekonomik yapısı hakkında bilgi veren önemli kaynaklardan birisidir. Bu tez çalışmasında kapsadığı tarih aralığı içerisinde, 1 ve 10 numaraları arasındaki Erzurum Ahkâm Defterlerinde Milas kazası ile ilgili hükümler transkript edilmiş ve Sosyo-ekonomik hayata dair konular başlıklara ayrılmıştır. Daha sonra bu hükümler özetlenerek tablo halinde verilmiştir. Tez, giriş, üç ana bölüm, sonuç ve ekler kısmından oluşmaktadır. Birinci bölümde Divan-ı Hümayun'da tutulan defterler hakkında bilgiler verilip tez için önemli bir yere sahip Erzurum hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde Milas kazası hakkında bilgiler verilerek, tezin ana kısmına geçiş yapılmıştır. Kategorilere ayrılarak birincil kaynak olarak kullanılan hükümlerin yanı sıra araştırma eserlerle bu bölüm desteklenmiştir. Son bölümde ise transkript edilen hükümler özet haline getirilerek elde edilen metinler tablo haline getirilmiştir. Tez çalışmasıyla birlikte belirtilen tarihler arasında Milas Kazası hakkında siyasi, sosyal, iktisadi ve idari gibi alanlarda yapılan çalışmalara katkı sağlamak amaçlanmıştır.
Avusturya Veraset Savaşları sırasında Avusturya-Osmanlı İmparatorluğu münasebetleri (Marıa Theresıa–I. Mahmud dönemi) (1740-1748)
İmparatorluk veraseti asırlar boyunca hem Osmanlı Devleti'nde hem de Avusturya Devleti'nde babadan oğula geçmiştir. Fakat veraset sistemi XVIII. asrın ortalarından itibaren Avusturya Devleti'nde değişmeye başlamıştır. Değişen bu sistem, Avusturya Devleti'ni 1740-1748 yılları arasında sekiz yıl sürecek olan bir veraset savaşına sürüklemiştir. Veraset savaşları Orta Avrupa bölgesindeki devletlere iktisadî ve askerî açıdan büyük zararlar vermiş, Osmanlı Devleti de bu savaş döneminden iktisadî olarak etkilenmiştir. Hem iç siyasette hem de dış siyasette buhranlı bir süreçten geçen Osmanlı ve Avusturya Devletleri arasındaki bu dönem, sulh şeklinde geçmiştir. Bu tez çalışmasında, 1740-1748 yılları arasında Avusturya'da ortaya çıkan veraset savaşları sırasındaki Osmanlı-Avusturya münasebetleri, veraset savaşları öncesinde Avusturya'daki genel durum ve bu süreçte Osmanlı-Avusturya arasındaki münasebetlere etki eden kişiler hakkında Almanca, İngilizce ve Türkçe kaynakların yardımı ile bilgi verilmiştir. Bu çalışma, giriş ve sonuç bölümü hariç üç bölüm başlığı altında oluşturulmuştur. Tez çalışmasının araştırması yapılırken ortaya çıkan sorular, tez içerisinde cevaplanmaya çalışılmıştır. Osmanlı-Avusturya münasebetlerine dâir hem Türkçe literatürde hem de Almanca ve İngilizce literatürde birçok çalışma bulunmaktadır. Bu sebeple, Avusturya Veraset Savaşları esnasında Avusturya ve Osmanlı arasında geçen münasebetler, karşılaştırılmalı bir şekilde yansıtılmaya çalışılmıştır. İncelenen bu kaynaklar bütüncül bir yaklaşımla analiz edilmiştir. Çalışmada karşılaştırılmalı olarak analiz edilen bulgular neticesinde hedeflediğimiz amaç hem Batı hem de Doğu bakış açısının literatüre kazandırılmaya çalışılması olmuştur.
Osmanlı ordusunda süvariler (1550-1700)
Bu çalışmada askeri devrim olarak adlandırılan dönemi kapsayan 1550-1700 yılları arasında Osmanlı süvari birliklerinin savaşa olan etkisi incelenmiştir. Tez kapsamında, Mühimme, Ruus, Tımar Tevcih Defterleri taranmış ancak tezle ilgili Mühimme Defterlerinde iki kayda rastlanmıştır. Başlıca kaynakları kronikler ve fetihnameler oluşturmuştur. Tez; giriş, beş bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Birinci bölümde atın medeniyet hayatına girişi tartışılmış ve Türklerin bu duruma ne kadar etki ettikleri gözler önüne serilmiştir. İkinci bölümde süvarilerin savaş öncesi orduya katkıları incelenmiştir. Üçüncü bölüm, süvarilerin en etkili olduğu meydan savaşında savaşın seyrine etkileri gözlemlenmiştir. Dördüncü bölüm, kale muharebelerinde süvarilerin orduya katkıları ve zararları anlaşılmaya çalışılmıştır. Beşinci bölümde süvarilerin problemleri ve isyanları tartışılmıştır. Kaynakların incelenmesi neticesinde elde edilen veriler, Avrupa askeri devrim kuramcılarının söylediklerinden farklıdır. Osmanlı ile Avrupa ordu yapılarının farklılıklarının gözden kaçırılması bu problemi doğurmuştur. Osmanlı süvarisi incelenen dönem içerisinde savaşın seyrini değiştirecek donanım ve güce sahiptir. Her türlü teknolojik gelişmeyi yakından takip etmekte, işine yaradığı takdirde taktik ve stratejik boyutta kullanabilmektedir. Ancak ekonomik ve siyasi gelişmeler ışığında farklılaşan devlet kurumları orduyu da etkilemiştir. Avrupa orduları problemin süvarilerde değil eğitim sisteminde olduğunu fark edip birlikte hareket etme kabiliyeti kazandırılmış süvariler meydana getirirken Osmanlı ordusu acil asker ihtiyacı sebebiyle eğitimsiz süvarilerle savaşmaya başlamıştır. Eğitimsiz süvarinin sayısı arttıkça savaş kaybetme oranı artmıştır. Ayrıca süvarinin kale kuşatmasında işe yaramayacağı düşüncesi nedeniyle süvariler kale kuşatmalarında işe yarayacak şekilde evrimleşmiştir. Nitekim Tımarlı sipahiler ve Altı bölük halkı metris kazma işinde istihdam edilmeye başlamıştır. Onların yapması gereken işleri ise yardımcı kuvvet olarak Tatarlar gerçekleştirmiştir. Ancak teknik olarak paralı asker olan Tatarlar siyaseten anlaşmazlığa düştüğünde savaş sahasını terk etmekten çekinmemiştir. Süvariler mezkûr dönem itibariyle hala savaş kazandırıp savaş kaybettirecek etkiye sahiptir.
II. Bayezid'in oğlu Şehzade Ahmed'in hayatı
Bu çalışmada, Sultan II. Bayezid'in şehzadelerinden biri olan Şehzade Ahmed'in hayatı ve babası Sultan II. Bayezid ile daha sonra sultan olan kardeşi Selim'e karşı yürüttüğü isyan hareketi ele alınmaktadır. Sultan II. Bayezid'in şehzadeleri arasında Selim ve Korkud hakkında birçok araştırma yapılmışken, önemli bir şahsiyet olan Şehzade Ahmed'in gölgede kalmış yaşamı, tarih sahnesindeki rolü ve etkileri, mevcut kaynakların el verdiği ölçüde kapsamlı bir şekilde incelenerek, aydınlatılmaya çalışılmıştır. Birinci bölümde, Şehzade Ahmed'in özel yaşamı ve ailesine dair; hayatı, kişiliği ve ailesi anlatılmaktadır. İkinci bölümde, Şehzade Ahmed'in Amasya Sancak Beyliği dönemi ele alınmaktadır. Şehzade Ahmed'in bu dönemdeki faaliyetleri, maiyeti, yaşanan önemli olaylar ile sosyal hizmetleri ve eserleri hakkında bilgiler verilmiştir. Üçüncü bölümde "Şehzade Ahmed'in Sultan Bayezid'e İsyan Süreci" başlığı altında, rakipleri, kardeşi Selim'in ve kendisinin babasına isyanı, Ahmed'i isyan sürecine götüren Şahkulu İsyanı ve Yeniçeri ayaklanması, Konya'yı ele geçirmesi ve padişahlığını ilan etmesi, Sultan Selim'in tahta çıkışı ve şehzadelerin idamları konuları ele alınıyor. Dördüncü bölümde "Şehzade Ahmed'in Sultan Selim'e İsyanı" başlığı altında, Şehzade Ahmed'in Bursa'yı ele geçirmesi, istihbarat faaliyetleri ve Selim'le diplomatik temasları, bu sırada ortaya çıkan Nur Ali Halife İsyanı, vezir ve bağlı beylerin tarafgirliği, Amasya'yı geri alması, yanlış politikaları, Ahmed'in tuzağa düşürülmesi, Yenişehir Savaşı, ölümü, naaşı ve türbesi ile ailesinin akıbeti anlatılmaktadır.
I. Selim'in kızı Şah Sultan'ın hayatı ve vakıf eserleri
Bu çalışmada, Şah Sultan, Şah Sultan, Şah Hûban Sultan, Devlet Şahi Sultan gibi farklı isimlerle bilinen ve I. Selim, I. Süleyman ile devşirme kökenli bir devlet adamı olan Lütfi Paşa ile olan ilişkileriyle öne çıkan bir Osmanlı kadın hanedan üyesinin, hayırseverlik ve dinî motivasyonla kurduğu vakıf üzerinden incelenmesi amaçlanmaktadır. Kurulan vakfın vakfiyesi, vakfa dair muhasebe kayıtları, çeşitli parâkende belgeler kaynak olarak kullanılmıştır. Şah Sultan'ın hayatı ve vakıfları üzerine yapılan bu çalışmanın ilk iki bölümünde doğumundan ölümüne kadar tüm süreci konu edinen bilgilere ve kurmuş olduğu eserin vakfiyesindeki verilere dayanarak Şah Sultan tanıtılmaya çalışılmıştır. Çalışmanın diğer bölümlerinde Vakfın gelirleri, giderleri ve yönetim yapısı üzerinde yoğunlaşarak, sunulan hizmetleri, vakfın büyüklüğünü ve statüsünü değerlendirerek vakıfların şehir yapısına etkileri, sosyal hayata katkıları, vakfın Osmanlı sosyo-ekonomik hayatından nasıl etkilendiği konuları ele alınmıştır. Toplumsal ve bireysel yaratımların yapıcılarına dair izler taşıdığı görüşünden hareketle, Şah Sultan'ın vakıflarında onun izlerini ortaya çıkarmak amacıyla derinlemesine bir analiz yapılmıştır. Bu incelemeler, yalnızca Şah Sultan'a dair değil, aynı zamanda Osmanlı İmparatorluğu'nun sosyo-ekonomik ve dinî bağlamına dair bazı sonuçlara ulaşmayı da sağlamıştır. Elde edilen bulgular, Şah Sultan'ın vakıflarının toplumdan ne ölçüde etkilendiğini ve toplum üzerinde ne kadar etki yarattığını ortaya koymaktadır.
Tokat Şer'iyye Sicillerine göre Yar Ahmed Mahallesi (1772-1810)
Osmanlı, üç kıtaya hükmetmiş büyük bir imparatorluk olarak askeri, siyasi, sosyal ve ekonomik açıdan merak konusu olmuştur. Bu denli büyük bir imparatorluk askeri, siyasi, sosyal ve ekonomik açıdan merak konusu olmuştur. Ancak böylesi büyük bir imparatorluğu bir bütün olarak ele alıp incelemek çok zordur. Bu nedenle imparatorluğu bölgesel olarak ele alıp incelemek araştırmacılara kolaylık sağlamaktadır. Bölgesel olarak yapılan çalışmalarda en önemli kaynak Şer'iyye Sicilleridir. Şer'iyye Sicilleri, dönemin mahkeme kayıtları olup daha çok sosyal ve ekonomik tarihe ışık tutması bakımından oldukça kıymetlidir. Bu defterlerde hüccet, ilam, fetvalar yer aldığı gibi, şiirler hatta ilaç tarifleri de bulunuyordu. Bu defterlerin çalışılması kültür edebiyat ve hukuk alanına da katkı sağlamaktadır. Kadı mahkemelerinde merkezden gelen fermanlar, normal askerlik işlemleri ve dava özetleri fazla ayrıntıya girmeden kaydedilmiştir. Defterlerdeki konuların çeşitliliği bu kayıtların Osmanlı tarih araştırmacıları için vazgeçilmez kaynak olmasını sağlamıştır. Özelde imparatorluğun yerel düzeydeki Yar Ahmed Mahallesi üzerinden yapılan bu çalışma genelde Osmanlı İmparatorluk tarihine katkı sağlamayı hedeflemiştir. Bu çalışmada, 1772-1810 yılları arasını kapsayan Tokat Şer'iyye Sicil defterleri incelenmiş ve Yar Ahmed Mahallesine ait kayıtların bulunduğu 11 defterden 84 belgenin transkripsiyonu ve özeti yapılarak belgelerden elde edilen bilgiler değerlendirilmiştir. Ağırlıklı olarak tereke kayıtları, borç-alacak verecek davaları ve satış davalarından oluşan defterlerden tereke sahiplerine ait mal ve eşyaların çeşit ve fiyatları, çocuk ve eş sayıları, terekede geçen yer ve şahıs isimleri, lakaplar, miras taksimi, vasi tayini gibi konular incelenerek mahallenin sosyo-ekonomik durumu ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu çalışma, giriş kısmı ile birlikte üç bölüm ve sonuç bölümünden oluşmaktadır. Giriş'te Şer'iyye Sicilinin tanımı, önemi ve Tokat'a ait mevcut siciller ile Tokat Şer'iyye Sicilleri ile ilgili araştırmalar, materyal ve yöntem hakkında bilgi verildikten sonra araştırmanın konusunu teşkil eden 1, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 11, 12 ve 13 numaralı Tokat Şer'iyye Sicillerinin tanıtımı yapılmıştır. 4 başlıktan meydana gelen birinci bölüm Tokat'ın coğrafi konumu, tarihi ve idari yapısı hakkında bilgi vermektedir. İkinci bölüm mahallenin tanımı, Tokat Yar Ahmed Mahallesi hakkında genel bilgi ve bu mahallenin isminin tarihi geçmişi hakkında bilgi vermektedir. Üçüncü bölümde ise 1772-1810 tarihli Tokat Şer'iyye sicilleri ve bu sicillerdeki belgelerin konularına göre tasnifi ve transkripsiyonu yapılıp ardından konularına göre belgeler değerlendirilmiştir. Çalışmamız konu bazlı olduğu için çeşitli doktora tezleri, makale ve kitaplarla desteklenmiştir. Mahalle halkı, imamı ve muhtarları ile görüşülüp mahalle tarihi hakkında röportaj yapılarak teze katkı sağlanmaya çalışılmıştır.
16. yüzyılın son çeyreğinde mühimme defterlerine göre Kütahya sancağı
XVI. yüzyılın son çeyreğinde Divan-ı Hümayun'dan Kütahya sancağına gönderilen Mühimme hükümleri Osmanlı tarihi için önemli bir kaynak oluşturmaktadır. Bu kaynakların içerisinden 28. defterden başlanarak 72. deftere kadar yapılan çalışmada, Kütahya ile ilgili 45 defterde 310 adet hüküm tespit edilmiştir. Özeti yapılan bu hükümlere bakarak Osmanlı Devleti'nde 1575-1600 yılları arasında siyasi ve iktisadi açıdan ne gibi değişmeler olduğu, kurumlardaki çözülmeler ve en önemlisi de yükselme döneminin ihtişamından çıkıp duraklama dönemine doğru yol alındığı görülecektir. Kütahya, Anadolu Beylerbeyliğinin merkezi olması hasebiyle buraya gönderilen hükümler, çoğu kez devletin genelini ilgilendirir nitelikte olmuştur. Bu hükümlerin ışığında tımar sistemindeki bozulmalar, uzun yıllar süren savaşlar ve akabinde isyanlarla birlikte devletin geçirdiği bunalım ve halkın yaşadığı huzursuzluk gözler önüne serilmektedir.
8191 numaralı Şiran şer'iye siciline göre Şiran'da sosyal ve ekonomik hayat
Şer'iye sicilleri içerisinde barındırdığı konular bakımından önemli bir yere sahiptir. Sosyal, ekonomik, siyasi ve idari alanlarda yazıldığı döneme ışık tutmuştur. İçerisindeki kayıtlar incelendiğinde hem sosyal bir varlık olan insanın ne gibi sorunlarla karşılaştığını hem de hukuki anlamda ne gibi bir tutum izlendiğini görmek mümkündür. 8191 Numaralı Şiran Şer'iye Sicili içerisindeki belgelerin çözümlenmesi sonucu, vasi tayini, miras meselesi, mülk satışı, alacak davası, hırsızlık gibi sosyal ve ekonomik alanla doğrudan alakalı farklı pek çok konu tespit edilmiştir. 8191 numaralı sicilde 205 adet belge incelenerek çalışmanın temeli oluşturulmuştur. Bunlardan 116 tanesi miras, 38 tanesi vasi tayini, 51 tanesi de sosyo-ekonomik ve miri konuları kapsamaktadır. Sicilde incelenen toplam belgenin 12 tanesinin Gayrimüslim şahıslara ait olduğu görülmektedir. Buna göre; vasi tayinlerinin 36 tanesi Müslümanlara, 2 tanesi Gayrimüslimlere aittir. 116 miras davasında, 107 tanesi Müslüman kişilere ait iken 9 tanesi Gayrimüslim kişilere aittir. 6 tane mülk satışına ilişkin kayıtta ise 1 tane Gayrimüslim şahsa ait mülk satışına rastlanmıştır. Çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde zaman, mekan, kavram ve kurumlar bakımından Şiran kazasına dair bilgiler verilerek temel konular açıklanmıştır. İkinci bölümde sosyal ve ekonomik bakımdan Şiran'da vasi tayini ve miras meselesi konusuna açıklık getirilip sicildeki örneklerle pekiştirilmiştir. Üçüncü bölümde de sosyal, ekonomik ve miri meseleler üzerinde durulmuştur.
2 numaralı Sivas Ahkam Defteri'nin transkripsiyonu ve değerlendirilmesi (S. 51-100)
Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi, Divan-ı Hümayun defterleri içinde bulunan Ahkâm Defterleri; Divan-ı Hümayûnda tutulan önemli defter serilerinden bir tanesidir. 1742 tarihinde Mühimme Defterleri'nden ayrılmış ve eyalet esasına göre II. Meşrutiyet'e kadar tutulmaya devam etmiştir. Ahkâm Defterleri'ndeki davalar yerel mahkemelerde çözümlenemeyen ve Divan-ı Hümayûn'a gönderilen davalardır. Bu davalar; alacak verecek, miras, adam öldürme, gasb, eşkıyalık, arsa ve emlak zaptı gibi sosyal, idari ve ekonomik konuları kapsamaktadır. Bu yönüyle, Osmanlı Devleti'nin o dönemini anlamak için başvurulması gereken zengin bir içeriğe sahiptir. Tez çalışmamızın ana kaynağını 2 numaralı Sivas Ahkâm Defteri'nin (s. 50-111) transkribe ve değerlendirmesi oluşturmaktadır. Çalışmamızın birinci bölümünde Divan-ı Hümayûn'da tutulan defterler hakkında genel bilgi verilmiştir. İkinci bölümde ise hükümlerin şekil ve muhteva açısından değerlendirilmesi, yapılacaktır. Üçüncü bölümde bulgular ve tartışma yapılacaktır. Tezin dördüncü bölümünde hükümlerin transkripsiyonu verilecektir. Son olarak elde edilen bulgular ışında bir değerlendirme yapılacaktır. Anahtar Kelimeler: Osmanlı Arşivi, Divan-ı Hümayûn, Ahkâm Defterleri
XVI.-XX. yüzyıllarda Anadolu'da kaybolan yerleşmeler: Tokat örneği
"Kayıp köyler meselesi" öncelikle Avrupalı araştırmacılar tarafından ele alınmıştır. Batılı araştırmacıların amaç, içerik, metot ve kaynaklar bağlamında temelini oluşturduğu bu alanda ülkemizde az sayıda araştırma mevcuttur. Osmanlı Devleti bağlamında Anadolu'nun pek çok bölgesinde kırsal iskan alanlarında yaşanan köy kayıpları araştırmaya muhtaçtır. Haddi zatında birinci elden kaynaklarda bu sorun pek çok kez vurgulanmıştır. Aynı zamanda Osmanlı iskan ve göç tarihine dair araştırma yapan günümüz tarihçileri de meseleye yüzeysel olarak temas etmişlerdir. Ancak söz konusu alanda Sivas, Manisa ve Konya'ya ilişkin tafsilatlı bir çalışma gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmada Anadolu'da ilk beylikler döneminden itibaren Türkler tarafından önemli bir iskan alanı olarak tercih edilen ve günümüze kadar geçen süreçte önemini muhafaza eden Tokat kırsal yerleşmeleri konu edilmiştir. Bu doğrultuda XVI. yüzyılda kaza sınırları içerisinde var olan köylerin XX. yüzyıla kadar geçirdiği merhaleler araştırılmıştır. Bu süreç içerisinde isyanlar, eşkıyalık, vergi baskısı, iklim değişikliği, doğal afetler, uzun süreli savaşlar, timar sisteminin bozulması, idari sınırların değişimi, iç ve dış göçler vb. sebeplerle yerleşmelerin kaybolduğu belirlenmiştir. Aynı zaman aralığında Tokat kazasında kurulan yeni köyler ve yer değiştiren köyler konusunda da değerlendirmeler yapılmıştır. Anahtar Kelimeler: Tokat, İskan, Osmanlı Devleti, Göç, Kayıp Köyler
Tereke kayıtlarına göre Şiran kazasında sosyo-ekonomik hayat (1886-1893)
Osmanlı Devleti'nde şer'iyye sicillerinin içine kaydedilmiş tereke kayıtları veya müstakil halde tutulan tereke defterleri sosyal ve kültürel hayatın aydınlatılmasında önemli bir yere sahiptir. Tereke kayıtları vefat eden kişilerin sahip olduğu mal varlıkları ile beraber borç ve alacak gibi birçok açıdan sosyo-ekonomik hayatın değerlendirilmesinde büyük bir önem arz etmektedir. Bu çalışma 8191 numaralı Şiran Şer'iyye Sicilleri içerisinde bulunan 1886-1893 tarihleri arası 126 adet tereke kaydı esas alınarak ortaya çıkarılan veriler ışığında değerlendirilmeye çalışılmıştır. 8191 numaralı Şiran Şer'iyye Sicilleri içerisinde ki tereke kayıtlarına göre yapılan tezin giriş bölümünde amaç, yöntem ve kapsam hakkında bilgi verilmiştir. Birinci bölümde şer'iyye sicilleri, tereke kayıtlarının oluşumu ve oluşumunda izlenen yöntem, tereke üzerinde varislerin İslam hukukuna göre hakları ve Şiran Kazası 'nın tarihçesi hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde 1886-1893 tarihleri arasında ki tereke kayıtları incelenerek tereke sahiplerinin isimleri, ikamet yerleri, vefat ettikleri yer, unvanları, lakapları, medeni halleri ve mirasçıları hakkında bilgi verilmiştir. Üçüncü bölümde ise vefat eden kişilerin sahip oldukları servet miktarları ve taşınabilir ve taşınamaz malları hakkında bilgi verilerek Şiran'ın sosyal ve ekonomik yapısı aydınlatılmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Şer'iyye Sicilleri, Tereke Kayıtları, Şiran.
Tereke kayıtlarından hareketle şiran kazasında sosyo-ekonomik hayat (1893-1911)
Osmanlı Devleti'nin sosyo-kültürel ve ekonomik hayatının aydınlatılması hususunda önemli bir yere sahip olan kaynaklardan biri de şer'iyye sicilleri içerisinde bulunan tereke kayıtlarıdır. Bu kayıtlar tereke sahiplerinin geride bırakmış oldukları her türlü menkul ve gayrimenkul mallar ile birlikte alacak, borç ve mehir gibi birçok yönden sosyal ve ekonomik hayata dair bilgiler vermektedir. Yapılan çalışma, 1893-1911 yılları arasında 8191 ve 8192 numaralı Şiran Şer'iyye Sicilleri içerisinde bulunan toplamda 124 adet tereke kaydından hareketle elde edilen veriler doğrultusunda değerlendirilmeye çalışılmıştır. Şiran kazasına ait tereke kayıtlarına göre yapılan çalışma giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında çalışmanın amaç, yöntem ve kapsamı hakkında bilgi verilmiştir. Birinci bölümde şer'iyye sicilleri, tereke kayıtları ve kayıtların oluşturulmasında izlenen usul, tereke üzerinde hak sahibi olan kişiler ve Şiran kazası hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde Şiran Şer'iyye Sicilleri içerisinde kayıtlı olan ve 1893-1911 yılları arasında bulunan 124 adet tereke kaydı incelenerek tereke sahiplerinin isimleri, ikamet yerleri, unvanları, lakapları ve meslekleri, medeni durumları ve varisleri hakkında ayrıntılı bilgi verilmiştir. Üçüncü bölümde ise kişilerin servet miktarları, bu miktarlara göre ekonomik durumları, malları arasında bulunan menkul ve gayrimenkul mal grupları hakkında bilgi verilerek Şiran kazasının sosyo-ekonomik yapısı aydınlatılmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Şer'iyye Sicilleri, Şiran Kazası, Tereke.
XVI-XX. yüzyıllarda Anadolu'da kaybolan yerleşmeler: Sivas örneği
Anadolu coğrafyası ilk çağlardan bu yana iskâna açık bir mahaldir. İskân sürecinin perdelerinden birisi olan Osmanlılar da bu coğrafyada mütemekkindir. Osmanlılar döneminde yerleşimlerin gelişme ve yayılması kadar, kayboluşlar da gerçekleşmiştir. Dolayısıyla bu tez çalışmasında konu olarak, Osmanlı döneminde kayıpların gerçekleştiği alanlardan biri olan Sivas'ta kaybolan köyler ana konu edinilmiştir. Tez çalışmasının giriş başlığı altında, çalışmanın kaynakları, izlenilen yöntem ve çalışma sahası hakkında genel bilgiler sunulmaktadır. Ardından üç bölümde, ana konu işlenmektedir. "Osmanlı Öncesi Ve Osmanlı Klasik Döneminde Sivas'ta Yerleşim Yapısı" başlıklı 1.bölümde, asıl konu olan inceleme sahasında yerleşim kaybının işlenilmesine hazırlık için bölge hakkında genel bilgiler sunulmaktadır. Bu bağlamda Osmanlı öncesi dönemde bölgede var olmuş medeniyetler ve Osmanlıların klasik dönem yerleşim yapılarına değinilmiştir. 2. bölüm "Yerleşimlerin Terkedilme Ve Kaybolma Süreci" başlığını taşımakta ve 16 ve 20. yüzyıllar arasındaki zaman zarfında köylerin kayboluş neden, mekân ve zamanlarının tahlilini içermektedir. 50'şer yıllık dönemler halinde, her dönemin kendi kaynaklarına müracaat edilerek, iklim ve doğal afetler, tımar sisteminde meydana gelen bozulmalar, Celali isyanları, vergiden kaçış, köylerin toplulaşması ve yerleşmelerin isminin değişmesi gibi vakalar analiz edilmiştir. 3. bölümde ise 16. yüzyılın ardından kurulan yerleşimler, yine neden, mekân ve zaman kriterlerine göre incelenilmiştir. Bu bölüm genellikle bozulan yerleşim düzeninin eski sağlığına kavuşma yönünde gösterdiği adımlar çerçevesinde şekillenmiştir. Sonuç kısmında çalışmanın ana bulgularına değinilmektedir. Kaynakçanın ardından çalışma esnasında oluşturulan ve neticelerin dayandığı tablolar yer almaktadır.
Avusturyalıların gözünden "Büyük Türk Savaşı" (1683-1699)
Bu doktora çalışmasında sadece Almanca kaynaklar kullanılmış olup, Avusturyalılar tarafından "Büyük Türk Savaşı" olarak adlandırılan 1683-1699 yılları arasındaki dönem Avusturya kaynaklarına yansıdığı şekliyle objektif bir biçimde aktarılmış ve sonuç bölümünde değerlendirilmiştir. Kaynaklar, 1683 yılından itibaren ele alınmış ve Viyana'nın kurtuluşunun önceleri 100 sonraları 50 yılda bir kutlandığı dönemlerdeki eserler de dikkate alınarak günümüze kadar neşredilen çalışmalar arasından seçilmiş, Türk literatürüne katkı sağlaması amacıyla en önemli kaynaklar da tanıtılmıştır. Çalışmanın amacı kapsamında sorulan sorular müstakil başlıklar altında işlenmiş, sonuç bölümünde ise özet halinde verilmiştir. Büyük Türk Savaşı sürecinde Avrupa'da tarihte haçlı seferlerinde dahi örneği görülmeyen bir ittifak gerçekleşmiş, kendi içlerinde de bir çok mücadeleler olan Avrupalılar "Hristiyanlığın Ezeli Düşmanı" olarak tanımladıkları Türklere karşı birlik olarak savaşmışlardır. Türkler öncelikle 1683 yılında kuşattıkları Viyana'dan püskürtülmüş, 1684 yılında Papa XI. İnnozenz'in destek ve öncülüğüyle "Kutsal İttifak" olarak adlandırılan daha büyük bir ittifak kurulmuştur. 1699 Karlofça Anlaşmasına kadar devam eden savaşlarda İmparatorluk ordusu çatısı altında birleşen ittifak güçleri 1685 yılında Yanıkkale ve Uyvar, 1686'da Budin, 1687'de Mohaç ve 1688 yılında Belgrad'ı ele geçirmişlerdir. 1689 yılında barış görüşmeleri yapılmış fakat sonuç alınamamıştır. 1690 yılında tekrar atağa geçen Türkler Belgrad'ı geri almışlar, 1691 yılında ise Salankemen savaşında büyük bir mağlubiyet yaşamışlardır. Avusturyalıların Belgrad'ı tekrar fethetme girişimleri sonuçsuz kalmış, Temeşvar savaşı da sonuçsuz kalmasına rağmen her iki tarafta zafer kazandığını iddia etmiştir. Sultan II. Mustafa'nın da başında olduğu 1697 Zenta savaşı ise Osmanlı adına hem çok büyük bir bozgun hem de 12 Eylül 1683'e kadar Avrupa'da "yenilmez güç" olarak algılanan Türklerin talihinin dönüm noktasının tescili olarak değerlendirilmiştir. Büyük Türk Savaşı 1699 Karlofça Barış Anlaşması ile sonlanmış, Osmanlı İmparatorluğunun Avrupa'dan atılma sürecinin yanısıra çöküş süreci de başlamıştır. Avusturya Habsburg hanedanlığı ise bu sayede rüştünü ispatlamış ve Avusturya bir dünya İmparatorluğu haline gelmiştir. Kayser I. Leopold'e ve İmparatorluk ordularının başkumandanlığını yapan Polonya Kralı III. Johann Sobieski'ye büyük bir şan ve şeref kalmıştır
Delhi Türk Sultanlığı Dönemi'nde Multan (1206-1414)
insanlık tarihinin en kadim şehirlerinden biri olan Multan,geçmişten günümüze birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Bu doğrultuda bulunduğu bölgeye de adını veren Multan şehri, çok kültürlü ve kozmopolit bir şehir olmanın yanı sıra önemli bir ibadet ve ticaret şehri de olmuştur. Delhi Türk Sultanlığı'nın da önemli şehirlerinden biri olan Multan, bu önemini söz konusu sultanlığın yıkılışından sonra da sürdürmüştür.
2 numaralı Sivas Ahkâm Defteri'nin transkripsiyonu ve değerlendirilmesi (s. 1-50)
18. yüzyılın ikinci yarısından itibaren, Divân-ı Hümayun'da, halkın şikâyetlerinin görüşülmesinden sonra alınan kararların birer suretinin farklı bölgelere ait defterlere kaydedilmesiyle Ahkâm Defterleri ortaya çıkmıştır. Osmanlı Devleti'nde padişahlar, adalet kavramına çok fazla önem vermiş ve bu amaçla halkın şikâyetlerine ayrı bir yer ayırmıştır. Devletin herhangi bir bölgesinde haksızlığa uğrayan, kötülük ve zulüm gören veya devlet görevlileri ile sorunları olan herkesin divâna başvurmaya her zaman hakları olmuştur. Ahkâm Defterleri günümüzde de araştırma yapılması düşünülen bölgenin sosyal, ekonomik, kültürel durumları hakkında detaylı bilgiler ihtiva etmektedir. Bu tezin konusunu 2 Numaralı Sivas Ahkâm Defteri'nin (s.1-50) transkribi ve değerlendirilmesi oluşturmaktadır. Çalışmamızın birinci bölümünde Divan-ı Hümayûn'da tutulan defterler hakkında genel bir bilgi verilmiştir. İkinci bölümde ise yer alan hükümlerin diplomatik ve teknik özellikleri değerlendirilerek bunlara ait sayısal veriler yer almıştır. Üçüncü bölümde ise çalıştığımız hükümlerin transkripsiyonu yer almıştır.
1877-1879 tarihli Merzifon Şer'iyye Sicilindeki tereke kayıtlarının değerlendirilmesi
Osmanlı Devleti'nin hem iktisadi hem de içtimai hayatı hakkında bizim için mühim kaynak niteliği taşıyan tereke kayıtları, Osmanlı hukuk sistemine göre, ölen kişilerin geride bıraktıkları eşya ve mallarının tespit ve taksimi kadıların görevleri arasında yer alır. Sözlükte ise "geride kalan; geriye bırakılan" anlamlarına gelen muhallefin çoğulu olan muhallefât kelimesi yerine belgelerde tereke (terike) ve metrûkât da geçer. Tez çalışmamızın ana konusu, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesinde görev yapmakta olan Sayın Prof. Dr. Alpaslan Demir'in Tokat Müzesinde "Tokat Müzesi gelen-giden evrak kayıt defteri"nde yapılan araştırmalar sonucunda tespit etmiş olduğu Merzifon Şer'iyye Sicilindeki 1877-79 yılları arasını kapsayan tereke kayıtlarıdır. Bu çalışmada 112 tereke kaydında geçen hükümler hakkında detaylı bilgi verilmiş ve bu bilgileri gerek nicelik gerekse nitelik açıdan değerlendirilmiştir. Tez; giriş, dört bölüm ve sonuçtan oluşmuştur. Tezimizin giriş kısmında genel bir değerlendirme yapılıp, bilgi verildikten sonra birinci bölüme geçilmiştir. Birinci bölümde çalışmanın amacı, yöntemi ve izlenilen yol ile ilgili bilgi verilmiştir. İkinci bölümde, şer'iyye sicilleri ve Osmanlı Devleti'ndeki yeri ve önemi hakkında bilgi verilmiştir. Üçüncü bölümde, şer'iyye sicillerine tereke kayıtlarının nasıl yapıldığı ve terekedeki bilgiler aktarılmıştır. Dördüncü ve son bölümde ise İslam hukukuna göre mirasın, mirasçının tanımı yapılmış ve terekedeki bulgular hakkında bilgi verilmiştir. Sonuç kısmında ise elde edilen tüm bilgiler değerlendirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Merzifon, Tereke, Şer'iyye Sicilleri, 19.y.y