Theses supervised by Prof. Dr. Atilla Cavkaytar
14 theses · Anadolu University
Problem çözme eğitiminin otizm spektrum bozukluğu olan çocuk annelerinin problem çözme becerileri ve bazı psikolojik değişkenler üzerindeki etkisi
Araştırmanın temel amacı, "problem çözme eğitiminin otizm spektrum bozukluğu olan çocuğa sahip annelerin problem çözme beceri düzeyleri ile aile stresi, stres belirtileri, durumluk ve sürekli kaygı, depresyon gibi bazı psikolojik değişkenler üzerindeki etkisini" belirlemektir. Çalışma doğrultusunda, otizm spektrum bozukluğu olan çocuğa sahip anneler için problem çözme becerileri eğitimi vermek için, sosyal problem çözmede beş boyutlu yaklaşıma dayalı, 8 oturumluk bir psiko-eğitsel program hazırlanmıştır. Programı değerlendirmek için 11 otizm spektrum bozukluğu olan çocuğa sahip anne ile maraton grup şeklinde gerçekleştirilen pilot uygulama gerçekleştirilmiştir. Pilot uygulama sonrasında, gerekli düzeltmeler yapılarak programa son hali verilmiştir. Araştırma, 2 X 3 karışık desende, ön test, son test ve izleme ölçümlü kontrol gruplu olmak üzere yarı deneysel desen şeklinde desenlenmiştir. Araştırma örneklemi uygun örnekleme yöntemi ile belirlenmiştir. Araştırmaya katılım gönüllülük esasına dayanmaktadır. Araştırmaya, Muğla ilinde yaşayan, otizm spektrum bozukluğu tanılı çocuğa sahip 11 kontrol grubu ve 10 deney grubu olmak üzere toplam 21 anne katılmıştır. Program psiko-eğitsel grup çalışması şeklinde uygulanmıştır. 8 oturum süren program, haftada bir olmak üzere, 45+45 dakikalık oturumlar halinde gerçekleştirilmiştir. Ön test, son test ve izleme ölçümlerinde veri toplama aracı olarak araştırmacı tarafından hazırlanan demografik bilgi formu, problem çözme becerisini ölçmek için "Problem Çözme Becerileri Envanteri Kısa Formu", aile stresini ölçmek için "Aile Stresini Değerlendirme Ölçeği", stres belirtilerini değerlendirmek amacı ile "Stres Belirtileri Ölçeği", durumluk ve sürekli kaygı düzeyini değerlendirmek için "Durumluk ve Sürekli Kaygı Ölçeği" ve depresyon düzeyini değerlendirmek için "Zung Depresyon Ölçeği" kullanılmıştır. Ölçekler, iki ay süren uygulamadan önce ve sonra ön test-son test olarak annelere uygulanmıştır. Ayrıca, annelerden programa yönelik memnuniyet düzeylerini ölçmek için de veri toplanmıştır. Son test ölçümlerinin yapılmasından bir ay sonra, hem kontrol hem de deney grubundan alınan izleme ölçümleri gerçekleştirilmiştir. Araştırmada, grupların tüm ölçeklerden aldıkları puanlar ilişkisiz örneklemler için t- testi ile karşılaştırılmış ve grupların, tüm ölçeklerde, başlangıç düzeyinde eşit olduğu sonucuna varılmıştır. Tüm ölçeklerden elde edilen puanlar üzerinde, karışık ölçümler için iki faktörlü varyans analizi gerçekleştirilmiş ve zaman X grup ortak etkisi anlamlı bulunan değerlerde, karşılaştırma için Bonferonni testi kullanılmıştır. Araştırmanın katılımcıların memnuniyetini belirlemeye yönelik verileri ise yüzdelik değerleri hesaplanarak analiz edilmiştir. Araştırma bulgularına göre, otizm spektrum bozukluğu olan çocuğa sahip anneler için hazırlanan psiko-eğitsel programın, tamamlayan annelerin problem çözme becerisi, aile stresi, stres belirtileri, durumluk ve sürekli kaygı düzeyleri üzerinde etkili olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Çalışmaya katılan annelerin problem çözme beceri düzeyleri anlamlı ölçüde artmış, stres belirtileri, durumluk kaygı düzeyleri uygulama sonrası yapılan ölçümlerde, aile stresi ve sürekli kaygı düzeyleri ise izleme ölçümlerinde, başlangıç düzeyine göre anlamlı olarak azalmıştır. Çalışmaya katılan annelerin depresyon düzeylerinde ise anlamlı bir farklılık bulunmamıştır. Kontrol grubundaki annelerin, tüm ölçeklerde ve tüm ölçümlerde anlamlı bir değişme bulunmamıştır. Anahtar Kelimeler: Ebeveynler, otizm spektrum bozukluğu olan çocuğa sahip anneler, psiko-eğitim, problem çözme, yaşam becerileri,
Opinions and suggestions of the stakeholders involved in the employment process of individuals with intellectual disabilities for the employment process
The objective of this study is to evaluate the current employment policies, vocational training provided in vocational training centers, job placement process and the occupational life for individuals with intellectual disabilities by teachers, school administrators, parents, employers and individuals with intellectual disabilities who are the stakeholders involved in this process, and to determine their suggestions for the development of the process. The study was carried out in Eskişehir province with 40 participants including 10 teachers, five school administrators, nine parents, eight employers and eight individuals with intellectual disabilities. The study was designed as a descriptive study based on the qualitative research approach. The research data were obtained through semi-structured interviews. Upon analyzing the research findings, it was seen that school administrators, employers, and individuals with intellectual disabilities expressed large numbers of positive opinions and teachers expressed negative opinions on vocational training. Almost all stakeholders proposed to increase the number and diversity of workshops within the context of the development of vocational training. Although teachers and school administrators stated that they were involved in the job placement process by guiding the process, parents and employers expressed that they were not involved in the process. Stakeholders stated that İŞKUR (Turkish Employment Agency) should play a more active role in the process for the improvement of the job placement process. It is indicated that the positive and negative situations faced by individuals with intellectual disabilities in their occupational life are customer-related, and it is considered that negative situations can be prevented by the studies of raising the awareness of the public. Within the context of increasing employment, almost all subgroups state that private sector should be involved in the process by providing employment. The state is proposed to increase penalties and incentives.
Zihin yetersizliği olan ortaokul öğrencilerinin bulunduğu bir sınıfta öğretim etkinliklerinin teknoloji desteği ile geliştirilmesi: Bir eylem araştırması
Bu araştırmanın genel amacı, zihin yetersizliği olan ortaokul öğrencilerinin bulunduğu bir sınıfta Fen ve Teknoloji dersinin maddeyi tanıyalım isimli ünitesine ilişkin teknoloji destekli öğretim etkinliklerinin geliştirilmesi ve uygulanmasıdır. Araştırmanın katılımcıları, resmi bir özel eğitim ortaokulunda eğitim alan altıncı sınıf hafif düzeyde zihin yetersizliği olan 11 öğrenci, öğrencilerin aileleri, iki zihin engelliler sınıf öğretmeni, geçerlik komitesi üyeleri, tez izleme komitesi üyeleri ile araştırmacıdır. Eylem araştırması olarak desenlenen araştırma, "Durum Saptama", "Uygulama" ve "İzleme" olmak üzere üç aşamada gerçekleştirilmiştir. Durum saptama sürecinde, öğrenci özellikleri ve gereksinimleri, öğretmenlerin ders etkinliklerindeki teknoloji kullanımları ile teknoloji kullanımında karşılaşılan sorunlar betimlenmiştir. Elde edilen bu veriler doğrultusunda uygulama sürecinde Fen ve Teknoloji dersine teknoloji entegrasyonu sağlanarak, öğretim etkinlikleri planlanmış ve uygulanmıştır. İzleme sürecinde ise, öğretmenlerin ve öğrencilerin uygulama sonrasındaki öğretim etkinlikleri gözlenmiştir. Araştırma verileri, görüntü kayıtları, saha notları, araştırmacı günlüğü, günlük ders planları, geçerlik komitesi toplantı kararları, öğretmenler ile yapılan yansıtma ve birlikte planlama toplantısı kararları, yarı yapılandırılmış ve yapılandırılmamış görüşmeler, süreç ürünleri, ölçüt bağımlı test, kontrol listeleri ve resmi belgelerden elde edilmiştir. Veriler, araştırma sürecinde ve sonunda elde edilerek nitel veri analizi teknikleri ile analiz edilmiştir. Elde edilen veriler; geçerlik komitesi tarafından düzenli olarak incelenmiş, gerçekleştirilen analizler sonucunda oluşturulan temalar yine geçerlik komitesi tarafından irdelenmiştir. Uygulamada, Fen ve Teknoloji dersinin maddeyi tanıyalım ünitesi ele alınarak teknolojinin entegrasyon süreci incelenmiş, bu süreçte karşılaşılan sorunlar ve çözüm yolları betimlenmiştir. Entegrasyon sürecinde sınıfa etkileşimli tahta yerleştirilmiş ve her öğrenciye tablet sağlanmıştır. Bu süreçte, zihin yetersizliği olan öğrencilerin kullanabileceği, evrensel tasarım ilkelerine uygun içeriklerin olmaması karşılaşılan en önemli sorun olarak belirlenmiştir. Bu doğrultuda zihin yetersizliği olan öğrencilerin diz üstü bilgisayar, tablet bilgisayar ve etkileşimli tahta gibi birçok araçta kullanabilecekleri web tabanlı bir yazılım geliştirilmiştir. Teknoloji destekli öğretim etkinliklerinde, olumlu sınıf iklimini yaratmanın teknoloji entegrasyonunda önemli bir aşama olduğu belirlenmiştir. Farklı düzeylerde öğrencilerin yer aldığı sınıfta, teknolojinin öğretim etkinliklerinin öğrenci düzeylerine göre planlanmasına ve sınıfta uygulanmasına fırsatlar yarattığı, bir başka ifade ile teknolojinin farklılaştırılmış öğretim etkinliklerinin gerçekleştirilmesine olanak sağladığı görülmüştür. Teknoloji aracılığıyla sunulan öğretimin öğrencilerin konuyu öğrenmelerinde olumlu katkılar sağladığı belirlenmiştir. Bununla birlikte, öğrencilerin öğrenilen bilgileri genellemesinde ve günlük yaşama aktarmasında gelişmeler kaydettiği görülmüştür. Teknoloji destekli öğretim etkinliklerinin öğrencilerin motivasyonunu ve derse katılımlarını artırdığı, akranları ile işbirliğini geliştirdiği belirlenmiştir. Teknolojinin zihin yetersizliği olan öğrencilerin yalnızca akademik becerilerine katkılarının olmadığı, olumlu davranışlar kazanmalarına da katkılar sağladığı görülmüştür. Uygulamadan sonra yapılan izlemede öğrencilerin öğretmenlerinin yönelttiği soruları yanıtlayabildikleri, uygulamada öğretimi yapılan konuların kalıcı olduğu gözlenmiştir. Öğretmenler, araştırmanın kendileri için çok faydalı olduğunu belirterek, sınıfa yerleştirilen teknolojik araçların hangi etkinlikte, nasıl kullanılacağını öğrendiklerini ifade etmişlerdir. Aileler, çocuklarının araştırma kapsamında öğrendikleri bilgileri günlük yaşama aktardıklarını ve çocuklarının bu performanslarının kendilerini hem şaşırttığını hem de mutlu ettiğini ifade etmişlerdir. Sonuç olarak bu araştırmada, teknoloji destekli öğretim etkinliklerinin öğrencilerin akademik başarılarına önemli katkılar sağladığı görülmektedir. Bunun yanısıra yapılan görüşmelerde, öğretmenler ve aileler tarafından teknoloji destekli öğretim etkinliklerinin öğrencilerin sosyal becerilerine ve bağımsız yaşam becerilerine katkılarının da olduğu belirtilmektedir. Anahtar Kelimeler: Zihin yetersizliği, öğretim teknolojisi, yardımcı teknoloji, öğrenmede evrensel tasarım, zihin yetersizliği olan öğrencilere fen eğitimi
Bakım ve koruma altında bulunan zihin yetersizliği olan bireylere yönelik günlük yaşam eğitimi programı geliştirilmesi
Bu araştırmanın temel amacı, bakım ve koruma altında bulunan zihin yetersizliği olan bireylere yönelik Günlük Yaşam Eğitim Programı geliştirmektir. Araştırmanın yöntemi sistem yaklaşımına dayalı program geliştirme modelidir. Bu model (a) problemin tanımlanması, (b) gelişme ve (c) değerlendirme olarak üç aşamadan oluşmaktadır. Araştırmanın ilk aşamasında program danışma komisyonu üyeleri belirlenmiş, resmi bakım ve rehabilitasyon merkezlerinde kalan zihin yetersizliği olan bireylerin günlük yaşamlarına ilişkin problem durumları tanımlanmış ve çalışma zaman planı yapılmıştır. Gelişme aşamasında Türkiye'nin yedi farklı bölgesinde yer alan 10 resmi bakım ve rehabilitasyon merkezinde görev yapan bakım elemanı, meslek elemanı ve yöneticilerden oluşan 61 katılımcı ile yarı-yapılandırılmış görüşmeler yapılmıştır. Görüşme bulguları olan üç ana tema ve 19 alt temanın tartışılması ve taslak program içeriğinin oluşturulması amacıyla 10 saha çalışanından oluşan program çalışma grubu oluşturulmuştur. Hazırlanan taslak program içeriği konusunda bakım elemanları, meslek elemanları ve yöneticilerden oluşan 20 saha çalışanından tanılayıcı değerlendirme görüşleri alınmıştır. Değerlendirme sonucunda ulaşılan bulgular program içeriğinde yer alan 232 amacın tamamının kapsam geçerliğinin sağlandığı yönündedir. Sonuç olarak farklı bakım ve rehabilitasyon merkezlerine uyarlanabilir ve her zihin yetersizliği olan birey için bireyselleştirilebilme özellikleriyle sistematik; zihin yetersizliği olan bireylerin kendi yaşam alanları araştırılarak oluşturulmuş günlük yaşam becerileri ve serbest zaman etkinlikleriyle işlevsel özellikler taşıyan Günlük Yaşam Eğitimi Programı (GYEP) tamamlanmıştır.
Otistik spektrum bozukluğu tanısı almış çocukların ailelerine yönelik bir psiko-eğitsel grup programının ebeveynlerin bazı psikolojik değişkenleri üzerindeki etkisi
Özel eğitim alan yazını otistik spektrum bozukluğu (OSB) olan çocuğa sahip ebeveynlerin stres ve depresyon düzeylerinin normal gelişim gösteren çocukların ebeveynlerine göre daha yüksek olduğunu göstermektedir. Aynı zamanda OSB olan çocukların ebeveynlerinin aile işlevlerinin ve algıdıkları sosyal destek düzeylerinin düşük olduğu bilinmektedir. Bu araştırmanın amacı araştırmacı tarafından geliştirilen psiko-eğitsel grup programının son iki yıl içerisinde tanı almış OSB olan çocukların ebeveynlerine uygulanması sonucu ebeveynlerin stres ve depresyon düzeyleri ile algıladıkları sosyal destek ve aile işlevleri düzeyi üzerindeki etkisini belirlemektir. Araştırma ön-test son-test kontrol gruplu deneysel desen ile gerçekleştirilmiştir. Araştırmacı tarafından geliştirilen psiko-eğitsel grup programının uygulama yöntemleri (a) bilgi verici danışmanlık, (b) küçük grup tartışmaları, (c) destek grup uygulamaları, (d) duygusal farkındalık ve etkili iletişime yönelik psikolojik bileşenleri ve (e) sorun davranışların yönetimine yönelik beceri öğretimi oluşturmaktadır. Psiko-eğitsel grup programının içeriği Denizli ilinde son iki yıl içerisinde OSB tanısı almış çocukların ebeveynleri ile gerçekleştirilen yarı-yapılandırılmış görüşmelerin nitel analizi ile belirlenmiştir. Nitel analiz yedi anne ve iki babadan toplanan veri ile yapılmıştır. Nitel analiz sonucunda psiko-eğitsel grup programının içeriğini beş ana başlık oluşturmaktadır: (a) OSB'nin doğası, nedenleri ve özellikleri (b) OSB olan çocukların ve ailelerinin yasal hakları, (c) ebeveynlerin yetersizliğe dair duygusal farkındalıkları, (d) OSB olan çocukların sorun davranışları ile baş etme yolları ve (e) OSB olan çocuğun ailenin yapı ve işleyişine etkisi. Psiko-eğitsel grup programının pilot uygulaması Denizli ilinde altı anne ve beş babanın katılımı ile gerçekleştirilmiştir. Deneysel uygulama Antalya ve Isparta illerinden toplam 33 katılımcı ile dört hafta sürmüştür. Psiko-eğitsel grup programı dört gün 17 oturumu şeklinde yapılmıştır. Kontrol grubu Denizli, Eskişehir ve Tekirdağ ilçesinden 34 ebeyenin katılımı ile oluşturulmuştur. Araştırma bulguları iki faktörlü karışık ölçümler için ANOVA ile değerlendirilmiştir. Verilerin analiz edilmesi ile psiko-eğitsel grup programının, son iki yıl içerisinde tanı almış OSB olan çocukların ebeveynlerinin stres ve depresyon düzeylerini kontrol grubuna göre düşürdüğü aynı zamanda deney grubunda yer alan ebeveynlerin algılanan sosyal destek düzeyini ve algılanan sosyal destekten memnuniyet düzeylerini arttırdığı görülmüştür. Ancak uygulanan psiko-eğitsel grup programının aile işlevleri ve yapısı üzerinde bir etkisi olmadığı bulunmuştur. Uygulanan psiko-eğitsel grup programından ebeveynlerin yüksek düzeyde memnun oldukları görülmüştür. Anahtar Sözcükler: Otistik Spektrum Bozukluğu, Psiko-Eğitsel Grup Programı, Stres, Depresyon, Sosyal Destek ve Aile İşlevleri, Aile Eğitim
Annelerin zihinsel yetersizliği olan çocuğunun eğitimine katılım düzeyinin aile yaşam kalitesi algısı üzerine etkisi
Araştırmanın amacı, okul öncesi dönemde zihinsel yetersizliği olan çocuğa sahip annelerin aile katılım düzeyleri ve aile yaşam kalitesi algıları arasındaki ilişkinin incelenmesidir. Araştırma ilişkisel tarama modelinde betimsel bir çalışmadır. Araştırmaya, özel eğitim anaokullarına devam eden 3-6 yaş düzeyinde zihinsel yetersizliği olan çocuğa sahip 40 anne katılmıştır. Araştırma verileri "Sosyo-Demografik Aile Bilgi Formu", "Aile Katılım Ölçeği" ve "Beach Center Aile Yaşam Kalitesi Ölçeği" ile toplanmıştır. Araştırma bulgularına göre; aile katılım düzeyi ile aile yaşam kalitesi algısı arasında olumlu yönde ve orta düzeyin üzerinde anlamlı ilişki bulunmuştur. Annelerin okul temelli katılımının orta düzeyde, ev temelli katılım, ev-okul iş birliği temelli katılım ve toplam aile katılımının ise orta düzeyin üzerinde olduğu belirlenmiştir. Annenin eğitim durumu, çalışma durumu, gelir durumu ve yetersizliği olan çocuğun cinsiyet ve yetersizlik düzeyi değişkenlerinin annelerin katılım puanları üzerinde anlamlı farklılaşma oluşturmadığı görülmüştür. Annelerin aile etkileşimi ve ebeveynlik alt boyutlarındaki yaşam kalitesi algılarının yüksek düzeyde, duygusal yeterlik, finansal/ fiziksel/ materyal yeterliliği, yetersizliğe ilişkin destek alt boyutlarındaki algılarının orta düzeyde ve toplam aile yaşam kalitesi algısının orta düzeyin üzerinde olduğu belirlenmiştir. Annelerin aile yaşam kalitesi puanlarının "annelerin eğitim durumu, çalışma durumu, aylık hane geliri toplamı, yetersizliği olan çocuğun yetersizlik düzeyi" değişkenlerine göre farklılaştığı, buna karşın "yetersizliği olan çocuğun cinsiyeti" değişkenine göre farklılaşmadığı bulunmuştur. Araştırma sonucunda, zihinsel yetersizliği olan çocuk annelerinin aile katılım düzeyleri artıkça, annelerin aile yaşam kalitesi algılarının da olumlu yönde etkilendiği görülmektedir.
Bir montaj atölyesinde hizmet alan zihin yetersizliği olan yetişkinlerin toplum temelli çalışma yaşamına geçişinde destekli istihdam modelinin geliştirilmesi
Bu araştırmada zihin yetersizliği olan yetişkinlerin toplum temelli çalışma yaşamına geçişlerindeki durumun betimlenerek, elde edilen veriler doğrultusunda bu sürecin iyileştirilmesi amacıyla iş koçu destekli istihdam modelinin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Araştırmacının katılımcıları Engelliler Montaj Atölyesi ve Eskişehir Organize Sanayi Bölgesi'ndeki (OSB) toplum temelli işletmelerdeki zihin yetersizliği olan bireyler, ebeveynler, atölye destek personelleri, üretim şefleri, insan kaynakları sorumluları, tipik gelişen çalışanlar, tez izleme komitesi üyeleri, geçerlik komitesi üyeleri ve araştırmacıdan oluşmaktadır. Araştırma eylem araştırmasıyla desenlenmiş, durum belirleme ve uygulama aşamalarıyla yürütülmüştür. Araştırma kapsamında elde edilen bulgular doğrultusunda Engelliler Montaj Atölyesi'nde zihin yetersizliği olan yetişkinlere sunulan mesleğe hazırlık hizmetleri ve toplum temelli işletmelere yerleştirme süreçleri betimlenmiştir. Araştırmanın uygulama sürecinde yerleştirme öncesi, yerleştirme ve izleme aşamaları kapsamında zihin yetersizliği olan bireylerin toplum temelli işletmelere yerleştirilmesi amacıyla destekli istihdam modeli geliştirilmiştir. Bu doğrultuda birey ve işletme değerlendirme, mesleğe hazırlık eğitimi hazırlama ve uygulama, iş geliştirme ve işle eşleştirme, iş analizine dayalı iş tanımı yapma, iş başında eğitim ve koçluk, izleme başlıklarına eylem planları geliştirilerek uygulanmıştır.
Otizmli ilkokul öğrencilerinin salgın sürecindeki eğitimlerine ilişkin öğretmen, idareci ve veli görüşlerinin incelenmesi
Bu araştırmanın amacı, Otizm Spektrum Bozukluğuna sahip ve birinci kademe özel eğitim uygulama okulunda eğitimlerine devam eden öğrencilerin COVID-19 salgın döneminde uzaktan eğitimlerine yönelik öğretmen, idareci ve veli görüşlerini belirlemek, incelemek ve farklı bakış açılarından olan bu görüşlerin karşılaştırılmasını sağlamaktır. Araştırma sorularına yanıt bulmak amacıyla araştırmaya gönüllü olarak katılmayı kabul eden Batı Karadeniz'deki bir ilde bulunan ve otizmli birinci kademeye devam eden öğrencilerle çalışan on özel eğitim öğretmeni, dört idareci ve on veli ile görüşülmüştür. Araştırma nitel araştırma yöntemi desenlerinden fenomenolojik yaklaşımla desenlenmiştir. Aynı zamanda veriler yarı-yapılandırılmış görüşme tekniğiyle toplanmıştır. Her üç katılımcı grubuna sorulan yarı-yapılandırılmış sorular içerik analiziyle analiz edilmiştir. Araştırma bulgularında salgın sürecinin otizmli çocukları büyük oranda olumsuz etkilediği ifade edilmiştir. Bulguların ışığında grupların görüşlerinin benzerlik ve farklılıkları ortaya konmuştur. Bu bulgular alanyazın ışığında tartışılmış ve gelecekteki araştırmalara ve aynı zamanda uygulamalara yönelik önerilerde bulunulmuştur.
Zihin yetersizliği olan bireylerin istihdam edilebilirlik açısından değerlendirilmesi: Keşfedici karma yöntem araştırması
Bu araştırma zihin yetersizliği olan bireylerin istihdam edilebilirlik açısından değerlendirilmesine olanak sağlayacak veri toplama araçlarının geliştirilmesini, zihin yetersizliği olan bireylerin istihdam edilebilirlik profillerinin incelenmesini ve bu profillere uygun iş alanlarının belirlenmesini amaçlayan bir karma yöntem araştırmasıdır. Keşfedici sıralı desenle yürütülen bu çalışmanın nitel aşamasının katılımcıları 10'u özel eğitim öğretmeni, 10'u meslek öğretmeni, 5'i rehber öğretmen, 10'u iş ve meslek danışmanı ve 8'i işveren/İK uzmanı toplam 43 kişi olmuştur. Araştırmanın nicel aşamasında paydaş görüşlerinin içerik analizi sonucunda elde edilen bulgular temel alınarak geliştirilen İstihdam Edilebilirlik ve Meslek Alanları Beceri Değerlendirme Aracı (İMED) ile özel eğitim meslek okulu son sınıf öğrencisi zihin yetersizliği olan 144 birey özel eğitim ve meslek öğretmenleriyle birlikte değerlendirilmiştir. Bulgular İMED'in geçerli ve güvenilir bir araç olduğunu; zihin yetersizliği olan bireylerin yarıya yakınının vasıf gerektirmeyen beden işleri, yiyecek ve içecek hizmetleri, konaklama hizmetleri, büro yönetimi alanlarında istihdam edilebileceklerini göstermektedir. Ayrıca bulgular zihin yetersizliği olan bireylerin bir bölümünün destek sağlandığında istihdam edilebilir olduklarını ortaya koymaktadır. Sonuçlar diğer araştırma sonuçlarıyla tartışılarak ileri araştırmalara ve uygulamaya dönük öneriler sunulmuştur.
Çalışma arkadaşlarının zihin yetersizliği olan bireylerin çalışma yaşamına ilişkin görüş ve önerileri
Bu araştırmanın amacı, çalışma arkadaşlarının destekli istihdam uygulaması yürütülen işyerlerinde çalışan zihin yetersizliği olan bireylerin çalışma yaşamına ilişkin görüş ve önerilerinin belirlenmesidir. Nitel araştırma yaklaşımlarından fenomenolojik yaklaşıma göre desenlenen araştırmanın verileri, zihin yetersizliği olan bireylerle birlikte çalışan 18 çalışma arkadaşıyla yapılan yarı-yapılandırılmış görüşmeler yoluyla elde edilmiştir. Araştırma sonucunda zihin yetersizliği olan bireyin tipik çalışma koşulları içerisinde çalışmadığı, çalışma saatlerinin ve yaptıkları işlerin yetersizliği olmayan çalışanlardan farklı olduğu, bu farklılığın zihin yeterisizliği olan bireyin kariyer gelişimini olumsuz etkilediği ortaya konmuştur. Katılımcı görüşleri, yetersizliği olmayan çalışanların birbiriyle genellikle sosyal arkadaş düzeyinde ilişki geliştirmesine rağmen, zihin yetersizliği olan bireyle iş tanıdığı düzeyinde ilişki geliştirdiklerini yansıtmaktadır. Katılımcı görüşlerine göre zihin yetersizliği olan bireylerin iş becerileri yeterliyken istihdam edilebilirlik becerileri alanında destek gereksinimleri bulunmaktadır. Katılımcılara göre destekli istihdam uygulamasındaki en büyük sorun, çalışma arkadaşlarının zihin yetersizliği olan bireyle iletişim kuramaması ve problem durumlarında sürekli danışmanlık hizmetine ulaşamamalarıdır. Çalışma arkadaşlarının zihin yetersizliği olan birey için sosyal destek ve işle ilgili destek kaynağı olduğu ortaya konmuştur. Katılımcılar, zihin yetersizliği olan bireylerin yaptıkları işlerin çeşitlendirilmesi, ilgi ve yeterliklerine uygun işlerle eşleştirilmesi ve zihin yetersizliği olan bireylere sunulan mesleki eğitimde istihdam edilebilirlik becerilerine ağırlık verilmesi önerilerinde bulunmuşlardır.
Kaynaştırma ortamlarındaki öğretmenlere yönelik Wulf ve Schave modeline dayalı problem davranış mesleki gelişim programının tasarlanması ve etkililiği
Bu araştırmanın amacı kaynaştırma yoluyla eğitim veren ilkokul öğretmenlerine yönelik Wulf ve Schave modeline dayalı olarak bir meslek gelişim programının tasarlanması ve tasarlanan programın etkililiğinin öğretmen görüşlerine göre değerlendirilmesidir. Bu amaçla araştırma birbirini tamamlayan iki çalışma olarak desenlenmiştir. Birinci çalışma Wulf ve Schave Modeli temel alınarak desenlenen betimsel bir araştırmadır. Birinci çalışmada 200 ilkokul öğretmeni, araştırmacı ve 6 uzman katılımcı olmuştur. Birinci çalışmanın sonunda Çevrimiçi Problem Davranış Mesleki Gelişim Programı (e-PDMEGEP) tasarımı gerçekleştirilmiştir. İkinci çalışma ön test-sontest kontrol gruplu deneysel model ile desenlenen bir araştırmadır. İkinci çalışmada 60 ilkokul öğretmeni katılımcı olmuştur. e-PDMEGEP'in etkililiği Problem Davranış Ölçeği Öğretmen Formu, Mesleki Yetkinlik Ölçeği ve Kaynaştırmaya İlişkin Görüşler Ölçeği ile değerlendirilmiştir. Öğretmenlerin rahatsız edici davranış bildirme düzeylerinde ve problem davranışlara atfedilen nedenlerin çeşitliliğinde azalma ve olumlu başa çıkma yolları kullanımı bildirme düzeylerinde artma gözlenmiştir. Ayrıca öğretmenler mesleki yetkinlik ve kaynaştırmaya ilişkin olumlu görüş puanlarında da artma görülmüştür. Anahtar Sözcükler: Kaynaştırma, Problem davranışlar, Mesleki gelişim, Çevrimiçi eğitim
Zihin yetersizliği olan genç yetişkinleri istihdama hazırlamada bağımsız yaşam eğitimi programının etkililiği
Bu araştırmanın temel amacı zihin yetersizliği olan genç yetişkinlerin (ZYOGY) yetişkin yaşamına ve çalışma yaşamına hazırlanmalarında gereksinimlerine dayalı, bilgilendirmeye ve desteklemeye yönelik bir bağımsız yaşam eğitimi programı tasarlayarak etkililiğini sınamaktır. Araştırma deneysel karma yöntem araştırmasıyla desenlenmiştir. İBYP Taba-Tyler program tasarım modeline göre tasarlanmıştır. Araştırmanın nitel aşamasına 10 ZYOGY, 10 ebeveyn, 10 öğretmen ve 10 işveren olmak üzere toplam 40 kişi, nicel aşamasına ise 20-38 yaş aralığında 15'i deney grubunda 15'i kontrol grubunda olmak üzere toplam 30 ZYOGY katılmıştır. Araştırma bulguları ZYOGY'lerin yetişkin yaşamına ve çalışma yaşamına hazırlanma sürecinde kişisel bakım ve temizlik, kendini yönetme, kişiler arası ilişkiler, toplumsal alanlarda uyulacak kurallar, istihdam edilebilirlik becerileri, sağlık, güvenlik ve cinsel eğitim konularında desteğe gereksinim duyduklarını göstermiştir. İBYP bu gereksinimleri kapsayacak şekilde (1) Kişisel Bakım ve Temizlik, (2) Toplumsal Yaşama Hazırlık ve (3) Sağlık ve Güvenlik olmak üzere üç modülden oluşmuştur. İBYP'ye katılan deney grubuyla, katılmayan kontrol grubunun öntest-sontest erişi puanları arasında her modülde yüksek etki büyüklüğüne sahip anlamlı bir fark (p<.05; ηp2=0.94) olduğu görülmüş, İBYP etkili bulunmuştur. ZYOGY'lerin ebeveynleri, eğitmeni, işveren ve personel İBYP'ye ilişkin olumlu görüş bildirmiştir.
Kafede garson olarak çalışan zihin yetersizliği olan bireylerin mesleğe ilişkin matematik becerilerinin iyileştirilmesi
Bu araştırmanın amacı, Eskişehir ilinde bir kafede çalışan zihin yetersizliği olan garsonların garsonluk mesleğinde gereksinim duydukları matematik becerilerinin geliştirilmesi sürecinin incelenmesidir. Araştırmanın katılımcıları kafede garson olarak çalışan iki zihin yetersizliği olan garson, iş yeri personeli, garsonların anneleri, geçerlik komitesi üyeleri, tez izleme komitesi üyeleri ve araştırmacıdır. Eylem araştırmasıyla desenlenen araştırma "Durum Saptama" ve "Uygulama" olmak üzere iki aşamada gerçekleştirilmiştir. Durum saptama sürecinde zihin yetersizliği olan garsonların, garsonluk mesleğine ilişkin matematik becerilerindeki mevcut durumu ile gereksinim duydukları matematik becerileri ve karşılaşılan sorunlar betimlenmiştir. Elde edilen veriler doğrultusunda uygulama sürecinde ilk olarak kafenin üst katında benzetim ortamında GME çerçevesinde matematik becerileri öğretim etkinlikleri planlanmış ve uygulanmıştır. Uygulama sürecinde zihin yetersizliği olan garsonlara sayıların öğretimi ve bağımsız sipariş alma becerilerinin öğretimi yapılmıştır. Ardından gerçek iş ortamında iş başında uygulamalar gerçekleştirilmiştir. Uygulama aşaması sonunda zihin yetersizliği olan garsonlar mesleğin gerektirdiği matematik becerilerini bağımsız olarak sergileyebilir düzeye ulaşmışlardır. Araştırma sonunda kafe garsonları, aileler ve iş yeri personeliyle yapılan görüşmeler, GME çerçevesinde sunulan uygulamanın garsonların matematik becerilerinin gelişmesine katkı sağladığını ortaya koymaktadır.
Zihin yetersizliği olan öğrencilere görsel-işitsel teknolojilerle sunulan tablet bilgisayar öğretim programının etkililiği
Tablet kullanma becerisi, zihin yetersizliği olan çocuğun kazanması gereken pek çok bağımsız yaşam becerisi ve akademik beceri için önkoşul özelliği göstermektedir. Bu araştırma, hafif ve orta düzeyde zihin yetersizliği olan öğrencilerin bağımsız yaşam ve akademik becerileri kazanmalarında, destekleyici olabilecek tablet becerisinin öğretimine olan gereksinimden hareketle planlanmıştır. Bu araştırmanın amacı; hafif ve orta düzeyde zihin yetersizliği olan öğrencilere tablet bilgisayar kullanma becerisinin öğretilmesinde görsel-işitsel teknolojilerle sunulan Tablet Bilgisayar Öğretim Programının (TABÖP) etkililiğini, sürdürülebilirliğini ve genellenebilirliğini incelemektir. Bu amaçla hafif ve orta düzeyde zihin yetersizliği tanısı almış bir kız, üç erkek toplam dört öğrenci ile çalışma gerçekleştirilmiştir. Katılımcılar 12-16 yaş aralığında olan katılımcılardan ikisi kaynaştırma öğrencisi olup, diğer iki öğrenci ise bir özel eğitim ortaokuluna devam etmektedir. Araştırma, tek denekli araştırma modellerinden katılımcılar arası yoklama evreli çoklu yoklama modeli ile desenlenmiştir. Araştırmanın bağımlı değişkeni tablet bilgisayar kullanma becerisi, bağımsız değişken ise görsel-işitsel teknolojilerle sunulan TABÖP'tür. Araştırmacı tarafından iBooks Author uygulaması yardımıyla geliştirilen TABÖP'ün öğretimi, ipucunun giderek arttırılması öğretim yöntemiyle öğrencilere sunulmuştur. Araştırma bulguları, katılımcıların tablet bilgisayarı kullanma becerisini ölçütü karşılar düzeyde (%85) edindiklerini; edindikleri bu becerileri uygulama bittikten bir, iki ve üç hafta sonra koruduklarını; gerek farklı ortamlara, gerekse farklı tablet bilgisayara genelleyebildiklerini göstermiştir. Sosyal geçerlik verileri ise katılımcıların uygulama sürecinde çok mutlu olduklarını ve anne-babalarının çalışmadan çok memnun kaldıklarını göstermiştir.