Theses supervised by Prof. Dr. Erman Artun
15 theses · Çukurova University
Aladağ halk kültürü araştırması
ÖZETALADAĞ HALK KÜLTÜRÜ ARAŞTIRMASIMehmet Ali YILMAZYüksek Lisans Tezi, Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim DalıDanışman: Prof. Dr. Erman ARTUNMayıs 2005, XI + 534 sayfaBu çalışmada Adana'nın Aladağ ilçesindeki geçiş dönemleri olan doğum,evlenme, ölüm âdetleri ve bunlara bağlı inanışlar, bayram tören ve kutlamalar, halkinanışları, halk mutfağı, halk hekimliği ve anonim halk edebiyatı ürünleri üzerindedurulmuştur.Halk kültürü ile ilgili olan birinci bölümde ele alınan konularda yazılıkaynaklardan elde edilen bilgilerin verilmesinin ardından sözlü kaynaklardan edinilenâdet ve inanmalar aktarılmıştır. Sözlü kaynaklardan elde edilen bilgilere dayalı âdet veinanışların eski Türk kültürü ile olan ilişkileri tespit edilmeye çalışılmıştır.Anonim halk edebiyatı ile ilgili olan ikinci bölümde; manzum, manzum-mensur,mensur anonim halk edebiyatı ürünlerine yer verilmiştir. Her bölümün sonunda biçimve içerik yönlerinden değerlendirmeler yapılmıştır. Çalışmanın son bölümünde metinleriçerisinde geçen yerel kelimeleri kapsayan bir de sözlük hazırlanmıştır.Bu araştırmanın sonucunda Aladağ halk kültüründe, hem Orta Asya'nın hem deAnadolu'nun inanç ve kültür yapısının izlerinin bulunduğu görülmüştür. Bütün bu izlerİslâmiyet'in kabulünü izleyen süreçte yeni dinin rengini alarak bugünkü Aladağ halkkültürünü oluşturmuştur.Anahtar Sözcükler: Aladağ, Halk Kültürü, Geçiş Dönemleri, İnanışlar, AnonimHalk Edebiyatı.
Adana (Merkez) halk hekimliği araştırması
Bu çalışmada Adana (Merkez) halk hekimliğine ait adet, inanma ve uygulamaların yaygın olarak bilinenleri üzerinde durulmuştur.Halk hekimliği ve genel kavramlar ile ilgili birinci bölümde ?halk hekimliği? kavramının tanımı yapılarak tarihi, toplum içindeki yeri, Anadolu ve Adana'daki yeri belirlenmeye çalışılmıştır. Genel kavramlar tanımlanmıştır.Tedavi yöntemleri başlığı altında incelediğimiz ikinci bölümde ise halk hekimliği tedavi yöntemleri, büyü niteliği taşıyan, büyü ? gerçekçi nitelik taşıyan ve tamamen gerçekçi nitelik taşıyan yöntemler başlıkları altında incelenmiştir.Tezimizin üçüncü bölümünde Adana'daki hekimlik uygulamaları ele alınmış, kapsamlı bir şekilde hastalıklar ve sağaltma yöntemleri tespit edilmiştir.Ele alınan konularda yazılı kaynaklardan elde edilen bilgilerin verilmesinin ardından sözlü kaynaklardan edinilen bilgiler aktarılmıştır.Bu araştırmanın sonucunda; Adana halk hekimliğinde hem Orta Asya'nın hem de Anadolu'nun inanç ve kültür yapısının izlerinin bulunduğu görülmüştür.Anahtar Sözcükler: Adana, halk hekimliği, inanışlar, hastalıklar, sağaltma yöntemleri.
Tebriz âşıklık geleneği ve âşık edebiyatı
Tezimizin içeriğini ?Tebriz âşıklık geleneği ve âşık edebiyatı? oluşturmaktadır.İran'da yaşayan Türkler arasında yoğun bir âşık edebiyatı ve âşıklık geleneğigörülmektedir. Bölgede yaşayan büyük Türk nüfusu geniş bir sözlü edebiyata sahiptir.Tezimizin giriş bölümünde İran'da yaşayan Türkler hakkında genel bir bilgi verdiktensonra İran sınırları içerisinde bulunan Azerbaycan bölgesiyle ilgili coğrafi ve tarihibilgiler vermeyi uygun gördük. Bölge tarihi ve bölge kültürü yönünden genel bilgilerverilmiştir.Tezimizde Türkiye ve Azerbaycan'da yayımlanan âşıklar konulu yazılıkaynakların yanı sıra Tebriz'den derlenen sözel kaynaklardan yararlandık. Anadolu veOrta Asya coğrafyasını birleştiren Azerbaycan bölgesinde yoğun Türk kültürüyaşanmaktadır. Âşıklık geleneği konusunda araştırma yapan uzmanların ifade ettiği gibiâşıklık geleneği iki sahada aynıdır. Anadolu sahasında gördüğümüz usta-çırak ilişkisi,saz çalma, destan söyleme, Tebriz ve Azerbaycan yöresindeki âşıkların arasında da dahagüçlü ve yaygın olduğu konusunda örnekler verildi. Şikâri Destanı örneğini vererek,destan söyleme geleneğinin bölgede önemli olduğunu vurgulamaya çalıştık. Bubölümde bölge âşıklarının musiki aletleri çeşitliliğini üzerinde durulmuştur. Bölgeninkültürel durumu ve âşıklarının toplumdaki işlevleri hakkında bilgi vermeye çalıştık.Üçüncü bölümde Azerbaycan âşık şiirinde görülen bazı biçimlerin ve türlerinörneklerini ortaya koyduk. Dördüncü bölümde Tebriz âşıklarının üslûp ve dil özellikleriüzerinde durduk. Dil ve üslûp özellikleri incelenmesinde sözel kaynaklardanyararlandık. Daha sonraki bölümlerde Tebriz'de yaşayan âşıklardan ve âşıklarınşiirlerinden örnekler verdik. Çalışmamızın son bölümünde Azerbaycan ve Tebriz'in enuzun âşık destanı olarak bilinen Şikâri Destanı'nı TDK'nin önerdiği ortak Türkalfabesiyle yazıya çevirdik. Türkiye Türkçesine aktardıktan sonra destandaki motifleri,kişileri ve yer adları konusunda bilgi verildi.
Hatay ili Kırıkhan ilçesi halk kültürü araştırması
Bu çalışmada Hatay'ın Kırıkhan ilçesindeki geçiş dönemleri olan doğum, evlenme, ölüm âdetleri ve bunlara bağlı inanışlar, bayram tören ve kutlamalar, halk inanışları, halk mutfağı, halk hekimliği ve anonim halk edebiyatı ürünleri üzerinde durulmuştur.Halk kültürü ile ilgili olan birinci bölümde ele alınan konularda yazılı kaynaklardan elde edilen bilgilerin verilmesinin ardından sözlü kaynaklardan edinilen âdet ve inanmalar aktarılmıştır. Sözlü kaynaklardan elde edilen bilgilere dayalı âdet ve inanışların eski Türk kültürü ile olan ilişkileri tespit edilmeye çalışılmıştır.Anonim halk edebiyatı ile ilgili olan ikinci bölümde; manzum, manzum-mensur, mensur anonim halk edebiyatı ürünlerine yer verilmiştir. Her bölümün sonunda biçim ve içerik yönlerinden değerlendirmeler yapılmıştır. Çalışmanın son bölümünde metinler içerisinde geçen yerel kelimeleri kapsayan bir de sözlük hazırlanmıştır.Bu araştırmanın sonucunda Kırıkhan halk kültüründe, hem Orta Asya'nın hem de Anadolu'nun inanç ve kültür yapısının izlerinin bulunduğu görülmüştür. Bütün bu izler İslâmiyet'in kabulünü izleyen süreçte yeni dinin rengini alarak bugünkü Kırkhan halk kültürünü oluşturmuştur.
Osmaniye ili merkez ilçeye bağlı köy ve mahallelerde halk kültürü araştırması
Bu çalışmada Osmaniye Merkez ilçe ve Merkez ilçeye bağlı köy ve mahallelerdeki geçiş dönemleri olan doğum, evlenme, ölüm âdetleri ve bunlara bağlı inanışlar, bayram tören ve kutlamalar, halk inanışları, halk mutfağı, halk hekimliği ve anonim halk edebiyatı ürünleri ile ilgili araştırmalar yapılmıştır.Birinci bölümde halk kültürü ile ilgili olan ele alınan konularda yazılı kaynaklardan elde edilen teknik bilgiler verilmiş daha sonra sözlü kaynaklardan edinilen âdet ve inanmalar ilave edilmiştir. Sözlü kaynaklar ile yapılan derlemelerde elde edilen bilgiler incelenerek âdet ve inanışların eski Türk kültürü ile olan benzerlikleri ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır.İkinci bölümde anonim halk edebiyatı ile ilgili olarak; manzum, manzum-mensur, mensur anonim halk edebiyatı ürünlerinden örnekler verilmiştir. Bölüm sonlarında biçim ve içerik yönünden değerlendirmeler yapılmıştır. Çalışmanın son bölümünde metinler içerisinde geçen ve genellikle halen kullanılmakta olan yerel kelimeleri kapsayan bir sözlük oluşturulmuştur.Bu çalışmanın sonucunda Osmaniye yöresinde yaşanmış ve yaşanmakta olan halk kültürünün, hem Orta Asya'nın hem de Anadolu'nun inanç ve kültür yapısından önemli ölçüde etkilendiği anlaşılmıştır. Bu oluşumlar İslâmiyet'in kabul edilişinden sonraki aşamada yeniden şekillenerek günümüz Osmaniye halk kültürünü meydana getirmiştir.Anahtar Kelimeler: Osmaniye, Halk Kültürü, Geçiş Dönemleri, İnanışlar, Anonim Halk Edebiyatı.
Adana ili Karataş ilçesi halk kültürü araştırması
?Adana İli Karataş İlçesi Halk Kültürü Araştırması? adlı çalışmada halk kültürü geçiş dönemlerinden doğum, sünnet, askerlik, evlenme, ölüm adetleri ve bunların etrafında oluşan inanışlar, bayram tören ve kutlamaları, halk inanışları, halk mutfağı, halk bilgisi, oyun eğlence ve spor, halk edebiyatı ürünleri ve âşık edebiyatı ürünleri incelenmiştir.Çalışmanın birinci bölümünde çalışmayla ilgili genel bilgi verilmiştir. Araştırma alanı olan Karataş ilçesi tarihi ve coğrafi özellikleri, nüfusu, ekonomik ve sosyo-kültürel yapısı yönünden tanıtılmıştır.Çalışmanın ikinci bölümünde, ilgili konuların Türk halk kültürünün yazılı kaynaklardan elde edilen verileri üzerinde durulmuş; ardından Karataş ilçesinden elde edilen sözlü halk kültürü ürünlerine yer verilerek yöre kültürünün Türk halk kültürü içerisindeki yeri belirlenmeye çalışılmıştır. Her bölümün sonunda değerlendirmeye yer verilmiştir.Çalışmanın üçüncü bölümünde Karataş anonim halk edebiyatı incelenmiş, manzum, manzum-mensur, mensur anonim halk edebiyatı ürünlerine yer verilmiştir. Üçüncü bölümde Karataşlı bir âşık hakkında bilgiye ve âşığın şiirlerine yer verilmiştir.Bu çalışmanın sonucunda, Karataş halk kültürü içerisinde, Türk halk kültürünün geçmişten günümüze kadar varlığını sürdüren inanış ve izlerine rastlanmıştır.
Konya ili Kulu ilçesi halk kültürü araştırması
Bu çalışmada Konya'nın Kulu ilçesindeki geçiş dönemleri olan doğum, evlenme, ölüm âdetleri ve bunlara bağlı inanışlar, bayram tören ve kutlamalar, halk inanışları, halk mutfağı, halk hekimliği ve anonim halk edebiyatı ürünleri üzerinde durulmuştur.Halk kültürü ile ilgili olan birinci bölümde ele alınan konularda yazılı kaynaklardan elde edilen bilgilerin verilmesinin ardından sözlü kaynaklardan edinilen âdet ve inanmalar aktarılmıştır. Sözlü kaynaklardan elde edilen bilgilere dayalı âdet ve inanışların eski Türk kültürü ile olan ilişkileri tespit edilmeye çalışılmıştır.Anonim halk edebiyatı ile ilgili olan ikinci bölümde; manzum, manzum-mensur, mensur anonim halk edebiyatı ürünlerine yer verilmiştir. Her bölümün sonunda biçim ve içerik yönlerinden değerlendirmeler yapılmıştır. Çalışmanın son bölümünde metinler içerisinde geçen yerel kelimeleri kapsayan bir de sözlük hazırlanmıştır.Bu araştırmanın sonucunda Kulu halk kültüründe, hem Orta Asya'nın hem de Anadolu'nun inanç ve kültür yapısının izlerinin bulunduğu görülmüştür. Bütün bu izler İslâmiyet'in kabulünü izleyen süreçte yeni dinin rengini alarak bugünkü Kulu halk kültürünü oluşturmuştur.Anahtar Kelimeler: Kulu, Halk Kültürü, Geçiş Dönemleri, İnanışlar, Anonim Halk Edebiyatı.
Çukurova türkü söyleme geleneğinde hikâyeli türküler (Adana-Osmaniye)
Anonim Türk halk edebiyatının en zengin ürünlerinden biri olan türküler geçmişten günümüze halkımızın duygularına tercüman olmuştur. Her türkünün mutlaka bir ortaya çıkış sebebi vardır. Türkünün hikâyesi olarak adlandırılabilecek bu bölüm zamanla bazı türkülerde unutulmuş, bazılarında ise hâlâ yaşamaktadır. Bu çalışmada, çok zengin bir kültürel değer olan, Çukurova türkü söyleme geleneği içerisinde yer alan ve bugün de çeşitli ortamlarda söylenen hikâyeli türküler bağlı bulundukları gelenekle birlikte konu edilmiştir.Çalışmanın giriş bölümünde araştırma alanıyla ilgili verilen genel bilgilerin ardından türkü ve hikâyeli türkü kavramları yer almıştır. Birinci bölümde Çukurova hikâyeli türkü söyleme geleneği; aktarıcı, seyirci, yer ve zaman, müzik gibi başlıklar altında incelenmiştir. İkinci bölümde türküler; dörtlük sayısı, ölçü, durak, kafiye bakımından değerlendirilmeye çalışılmıştır. Üçüncü bölümde hikâyeli türkü metinleri içerik olarak; konu, tema, zaman, mekân, kişiler açısından ele alınmıştır. Dördüncü ve son bölümde metinler anlatım şekilleri ve anlatım kalıpları yönünden işlenmiştir.Bu çalışmada Çukurova türkü söyleme geleneğinde yaşayan hikâyeli türkü metinlerinin yazılı ortama aktarılarak kayıt altına alınması ve gelecek kuşaklara aktarılması, derlenen metinlerin bağlı bulundukları sosyal çevreler de dâhil olmak üzere çeşitli yönlerden incelenmesi ve bu konuda daha sonra yapılacak benzer türde çalışmalara katkı sağlanması amaçlanmıştır.
Çukurova bölgesi konargöçerlerinde halk kültürü ve halk edebiyatı
Konargöçerlik, temeli hayvancılığa dayanan Türklerle özdeşleşen, Anadolu?yu vatanlaştırdıktan sonra da uzun yıllar sürdürülen bir yaşam biçimidir. Tarihi süreç içerisinde bu yaşam biçimi merkezinde kendine özgü bir kültür ve edebiyat oluşmuştur. Çukurova bölgesi tarih boyunca konargöçer yaşam biçiminin sürdürüldüğü, daha çok kışlak olarak kullanılan, ardından yerleşik hayata geçilen bir coğrafya olmuştur. Söz konusu yaşam biçimi günümüzde, geçmişteki kadar canlılığını korumamakla birlikte, bölgede yaşamaya devam etmektedir. Bu çalışma Çukurova bölgesinde konargöçerliği geçmişte yaşamış, özellikle de halen yaşamaya devam eden Yörük ve Türkmenleri konu edinmektedir. Çalışmamız dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümü oluşturan giriş bölümünde araştırma konusunun sınırları, amacı, yöntemi, konuyla ilgili çeşitli terim ve kavramlar hakkında bilgi verildikten sonra bölgenin tarihi, coğrafi, ekonomik ve sosyo-kültürel özellikleri ortaya konulmuştur. İkinci bölümde Çukurova bölgesindeki konargöçerlerin çeşitli törenleri, halk inanışları, hayvancılık faaliyetleri, mutfak kültürleri, halk sanatları, giyim-kuşamları, oyun ve eğlenceleri gibi konulara yer verilmiştir. Üçüncü bölümde anonim halk edebiyatı ürünleri, âşık edebiyatı manzum ürünleri, kalıplaşmış sözler yazılı ve sözlü kaynaklardan yararlanılarak tespit edilip incelenmiştir. Çalışmamız sonuç, kaynakça, fotoğraf, sözlükle sona ermektedir. Bu çalışmada yakın bir gelecekte tamamen sona erecek olan Çukurova bölgesindeki konargöçer halk kültürünü tespit etmek, tarihi süreç içinde söz konusu kültürde yaşanan değişim ve dönüşümü ortaya koymak, konargöçerlerin oluşturdukları ve konargöçerliği konu edinen halk edebiyatı ürünlerini kayıt altına almak, benzer çalışmalara katkı sağlamak amaçlanmıştır.
Çukurova anonim halk edebiyatı ve âşık edebiyatında sözlü tarih
Sözlü tarih, halkı derinden etkileyen ve resmi tarihin araştırma alanı dışında kalan olay ya da kesitleri ele almaktadır. Sözlü tarihin yararlandığı pek çok kaynak vardır. Sözlü tarih kaynaklarından birini de folklorik metinler oluşturmaktadır. Çünkü tarihi olaylarla edebi metinler arasında çok eski dönemlerden beri bir etkileşim süreci söz konusu olmuştur. Tarihi olay ve olguların daha iyi anlaşılabilmesi açısından edebi ürünlerin incelenmesi gerekmektedir. Bu düşünce doğrultusunda çalışmamızda sözlü tarihle bağlantılı olduğu düşünülen Çukurova yöresine ait âşık destanları, ağıtlar ve türküler tespit edilerek sözlü tarih kapsamında incelenmeye çalışılmıştır. Çalışmanın birinci bölümünde araştırma konusunun sınırları, amacı ve yöntemi hakkında bilgi verildikten sonra yörenin coğrafi, tarihi, ekonomik ve sosyo-kültürel özellikleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. İkinci bölümde sözlü tarih kavramı ve bu kavramın halk edebiyatıyla olan ilişkisi incelenmiştir. Üçüncü bölümde tespit edilen âşık destanlarının, ağıtların ve türkülerin Çukurova yöresindeki sosyal yaşamla ilgisi ve bu metinlerin yaratılması sürecinde etkili olan toplumsal olaylar açıklanmaya çalışılmıştır. Dördüncü bölümde içerik özellikleri olarak tarihi-toplumsal olaylar ve kişiler açısından ele alınmıştır. Ayrıca sözlü tarihle bağlantılı âşık destanları, ağıtlar ve türküler dörtlük sayısı, ölçü, durak, kafiye gibi biçim özellikleri bakımından da değerlendirilmeye çalışılmıştır. Beşinci bölümde ise incelenen âşık destanı, ağıt ve türkü metinlerine yer verilmiştir. Bu çalışmada sözlü tarihin kaynaklarından olan Çukurova yöresine ait folklor metinlerinin incelenmesi amaçlanmıştır. Sözlü tarih-folklor ilişkisinin anlaşılması açısından Çukurova örneği anlaşılmaya ve daha sonra bu konuda yapılabilecek çalışmalara örnek bir araştırma yapılmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Sözlü tarih, halk edebiyatı, halk bilimi.
Gaziantep barakları anonim halk edebiyatı ve halk kültürü araştırması
Gaziantep Türk kültür coğrafyasının önemli kavşak noktalarından birisidir. Bu bağlamda Gaziantep, dünden bugüne çeşitli Türkmen gruplarına ev sahipliği yapmıştır. Bununla birlikte Gaziantep, güneyden gelen Türkmen grupların Anadolu'ya geçiş yollarından birisi de olmuştur. Siyasal anlamda Memlüklüler, Dulkadiroğulları Beyliği ve Osmanlı Devleti idaresi bu bölgede varlık göstermiştir. Osmanlı Devleti, doğudan gelen Türkmen gruplarını iskâna tabi tutarken Barak Türkmenlerini bugün bir bölümü Suriye topraklarında bölgeye yerleştirmiştir. Günümüzde Gaziantep merkez, Nizip, Oğuzeli ve Karkamış'ın ilçe merkezleriyle köylerinde yaşayan Baraklar, halk edebiyatı ve halk kültürü bakımından zengin kültürel varlığa sahiptir. Bu çalışmada, Gaziantep Baraklarının söz konusu bu kültür varlığı, "Gaziantep Barakları Anonim Halk Edebiyatı ve Halk Kültürü" adı altında incelenmiştir. Çalışma, dört bölümden meydana gelmektedir. Çalışmada, Gaziantep Baraklarının anonim halk edebiyatı ve halk kültürü ürünleri konularında derleme, tasnif ve değerlendirme yapılmıştır. Gaziantep Baraklarının, tespit edilen anonim halk edebiyatı ve halk kültürü ürünlerinin, genel Türk halk edebiyatı ve halk kültürü içerisindeki yeri, benzerlik ve farklılıklar bakımından ortaya konulmuştur. Çalışmanın son bölümünde Barak halk kültüründe eski kültür izleri aranmıştır. Konuyla ilgili olarak yazılı, sözlü ve elektronik kaynaklardan yararlanılmıştır. Anahtar Kelimeler: Halk kültürü, halk edebiyatı, Gaziantep, barak, barak odası
Adana halk inançlarında eski Türk inanışlarının izleri karşılaştırma-inceleme
Yüzyıllardan beri, ata yurttan dünyamızın dört bir yanına, bir sel gibi çağlayarak akıp gelen Türk kültürü, geçtiği yerleri etkilediği gibi bu yerlerden de etkilenmiştir. Böylelikle dünya coğrafyasının birçok yerine izini bırakmakla kalmamış bu yerlerin izlerini de kendi bünyesine taşımıştır. Bu çalışmada, Adana yöresindeki halk kültürünün önemli bir ayağını teşkil eden halk inançlarının eski Türk inanışlarıyla, Türk dünyası ve Anadolu sahasındaki inanışlarla bağını tespit etmek, tarihi süreç içinde söz konusu inanışlarda yaşanan değişim ve dönüşümü ortaya koymak, kayıt altına almak, benzer çalışmalara katkı sağlamak amaçlanmıştır. Çalışmamız sekiz bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümü oluşturan giriş bölümünde araştırma konusunun sınırları, amacı, yöntemi, konuyla ilgili çeşitli terim ve kavramlar hakkında bilgi verildikten sonra bölgenin tarihi, coğrafi, ekonomik ve sosyo-kültürel özellikleri ile birlikte Türkiye'de ve Adana'da halk inanışlarıyla ilgili yapılan çalışmalar ortaya konulmuştur. İkinci bölümde Türk halk inançlarına kaynaklık etmesi bağlamında İslâmiyet öncesi inanç sistemlerine genel bir bakış yapılmıştır. Üçüncü bölümde, Türk halk inançlarına kaynaklık etmesi bağlamında Türk mitolojisinde teogonik, kozmogonik, antropogonik ve eskatolojik kültlere teorik bir bakış yapılarak Türk mitolojisinde yer alan kültleri; tanrıların, evrenin, insanın yaratılışı ve dünyanın sonu ile ilgili inanışlardan yola çıkılarak değerlendirilmiştir. Dördüncü bölümde, Türk dünyası ve Anadolu'daki doğum, evlenme ve ölüm gibi geçiş dönemleriyle ilgili eski ve yeni inanışlar yazılı kaynaklardan taranmıştır. Adana'daki sözlü kaynaklardan derlenerek tespit edilen geçiş dönemi inançları benzerlik ve farklılık bağlamında incelenerek değerlendirilmiştir. Beşinci bölümde Adana halk kültüründe kandiller, kutsal aylar, dini ve milli bayramlar, törenler ve bunlarla ilgili inanışlar işlenerek değerlendirilmiştir. Altıncı bölümde, Adana halk kültüründeki halk sağaltmacılığı ve bununla ilgili inanışlar; yedinci bölümde ise geriye kalan halk inançları yine Türk dünyası, Anadolu ve Adana bazında incelenerek değerlendirilmiştir. Çalışmamız sonuç, sözlü bilgi kaynakları, kaynakça, genel ağ kaynakları, fotoğraflar, özgeçmiş ile sona ermektedir. Anahtar Sözcükler: İnançlar, halk, eski Türk dini, Türk dünyası, Adana.
Çukurova bilmece sorma geleneği ve Çukurova bilmeceleri (Adana-Osmaniye)
Bilmeceler sözlü ürünler arasında her toplulukta çağlar öncesinden beri bilinen, sözlü ve anonim oldukları için de ne zaman nerede doğdukları bilinmeyen Anonim Türk halk edebiyatının zengin ürünleri arasındadır. Bilmecelerin aynı zamanda kendine özgü kurallar içinde sorulduğu bir geleneği vardır. "Bilmece sorma geleneği" olarak adlandırılan bu gelenek geçmişteki canlılığını korumasa da Çukurova'da da varlığını sürdürmektedir. Bazı bilmeceler zamanla unutulmuş, bazıları ise bu geleneği yaşayanların hala hafızalarında saklıdır. Bu çalışmada, Çukurova'da sorulan bilmeceler bağlı bulundukları Çukurova bilmece sorma geleneğiyle birlikte konu edilmiştir. Çalışmamız dokuz bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın birinci bölüm olarak da adlandırılan giriş bölümünde araştırma alanıyla ilgili konu, amaç, kapsam, sınırlar, yöntem ve teknikler hakkında bilgi verildikten sonra, araştırma alanının tarihi, coğrafi, nüfus, ekonomik ve sosyo-kültürel yapısı ortaya konulmuştur. Verilen bilgilerin devamında bilmeceler ile ilgili yapılan çalışmalar yer almıştır. İkinci bölümde bilmece türü ile ilgili genel bilgiler ve Türk dünyası ile Anadolu bilmece sorma geleneğine yer verilmiştir. Üçüncü bölümde Çukurova bilmece sorma geleneği ortaya konulmuştur. Dördüncü bölümde Çukurova bilmecelerinde biçim konu edilmiş, bilmeceler; mensur ve manzum yapıda oluşlarına, kuruluşlarına göre, ölçülü, ölçüsüz oluşlarına, hece sayılarına, durak yapısına, kafiye ve rediflerine, kafiye düzenlerine göre çeşitli açılardan değerlendirilmeye çalışılmıştır. Beşinci bölümde, Çukurova bilmecelerinde içerik adlandırmasıyla Çukurova bilmecelerinin konularına göre dağılımı ve değerlendirmesi yapılmıştır. Altıncı bölümde, Çukurova bilmeceleri dil ve üslup yönünden değerlendirilmiştir. Yedinci bölümde bilmecelerin İslamiyet öncesi eski Türk inanışları çerçevesinde, mitoloji, kült, renk, sayı ilişkisi ortaya konulmuştur. Sekizinci bölümde çalışmamızın diğer bölümlerinde değerlendirmek üzere sözlü ve yazılı kaynaklardan tespit ettiğimiz Çukurova bilmece metinleri yer almıştır. Son bölüm olan dokuzuncu bölüm ise sonuç, sözlü bilgi kaynakları, kaynakça, genel ağ kaynakları, yerel kelimeler sözlüğü, fotoğraflar, öz geçmiş, cevaplarına göre bilmece dizini, konularına göre bilmece dizini ile sona ermektedir. Bu çalışmada, geçmişte Çukurova halk kültüründe çok önemli bir yeri olan Çukurova bilmece sorma geleneğini geçmişten günümüze yaşanan tarihi süreç içinde ortaya koymak ve Çukurova bilmecelerini tespit etmek, böylece derlenen bilmece metinlerini kayıt altına almak, bu metinlerin çeşitli yönlerden değerlendirilmesine çalışmak, bundan sonra bu konuda yapılacak benzer çalışmalara katkı sağlamak amaçlanmıştır. Anahtar Kelimeler: Bilmece, Gelenek, Adana, Osmaniye, Çukurova
Tebriz aşıklık geleneğinde destan söyleme
Azerbaycan sözlü geleneğin en önemli kolunu oluşturan âşık destanları, mitolojik öğeler, mitolojik anlatım, masal ve sözlü anlatım geleneğinin tüm özelliklerini taşıyan zengin bir kültür ürünüdür. Destancı âşık, destanı anlatırken duruşu, mimikleri, vücut hareketleri, ses tonu ve dinleyiciyle kurduğu ilişkiyle sözlü kültür ortamının eşsiz bir gösterisini sergilemektedir. Âşık, Türk dilinin ona verdği tüm olanakları kullanarak deyim ve atasözlerlei ile anlatımını zenginleştirerek Türk kültürünün en önemli temsilcisi ünvanını kendine ayırmıştır. "Tebriz Âşıklık Geleneğinde Destan Söyleme" adlı bu çalışma altı bölümden, derlediğimiz metinler ve sözlükten oluşmaktadır. Çalışmamızın birinci bölümünde konu, amaç, kapsam ve araştırma alanı ile ilgili bilgiler verdikten sonra Türk destanlarının tarihi gelişimini göz önünde bulundurarak günümüzdeki destanlar ile yakınlığı vurgulanmıştır. Türk destanlarını İslamiyet öncesi, İslamiyet sonrası ve yakın dönemde oluşan destanlar olarak üçe ayırdıktan sonra her döneme ait destanlardan örnekler vererek destan konularını tarihi açıdan gelişmesini ve motif benzerliklerini vurgulamaya çalıştık. İslamiyet öncesi destanların konusu doğa ve düşmanlar ile mücadele olurken, İslamiyet'ten sonra dini düşünceleri ve Müslümanlığı yaymak konusunun ağır bastığını, yakın dönem destanlarda ise ozanın âşık tipine değişmesi ile konular yerleşik toplumda insanlar arasında ilişkilere değiştiğini görmekteyiz. "Âşıklarda Destan Anlatma Geleneğine Bir Bakış" adlı bölümde Türk dünyasında âşıkların destan anlatımı, Azerbaycan'da destan anlatma, âşıkların ortak özellikleri, destanların yapısı, tasnifi ve kaynakları konusunda bilgilere yer verdikten sonra destanların tarihe kaynaklık etmeleri ve milli bilinç üzerinde olan etkileri ele alınmıştır. Çalışmamızın ikinci bölümünde Azerbaycan âşıklık geleneğine genel bir bakışla "Usta-Çırak İlişkisi", "Rüya Motifi", "Mahlas alma", Saz Çalma, Destan Bağlama" başlıklar altında bilgi verilmiştir. Daha sonra "Azerbaycan ve Tebriz Âşıklarının Tasnifi", "Kültürel Faaliyetleri," "Destan Anlatma Geleneği, "Kahvehanelerde Destan Anlatma Geleneği" hakkında bilgiler aktarılmıştır. "Tebriz Âşıklarında Destan" adlı üçüncü bölümde âşıkların destana başlamaları, Üstatnâme söyleme geleneğinin önemi ve nedeni üzerinde durulduktan sonra destan anlatma ortamları ele alınmıştır. "Düğünler", "Kahvehaneler", "Ad Koyma", "Sünnet Merasimleri, "Askerlik" ve kutlamalarda âşıkların görev üstlendiği ortamlar olarak incelenmiştir. Destan anlatımına başlamadan önce yapılan uygulamalar "Sazı Kılıfından Çıkarma (Saz Açma)", ele alındıktan sonra, "Âşıkların Destan Seçmesi", "Dinleyicinin Destan Seçme Konusunda Olan Etkisi," Destana Ara Verilme", "Âşığın Destanda Yaptığı Değişiklikler", "Dinleyici Kitlesi" ve "Dinleyici-Anlatıcı Arasında İlişki" konusunda bilgilere yer verilmiştir. Bu bölümün devamında Tebriz âşıklarından derlediğimiz destanların "Özeti", "Olay Örgüsü" ve "Motif "Yapısı" konusunda bilgiler sunulmuştur. Dördüncü bölümde "Âşık Destanlarının Biçimi" ele alınarak manzum, mensur ve karışık destanlar konusunda bilgi verildikten sonra destanlarda kullanılan üstatnâme, dörtlükler, şiirlerin ölçüleri ve durakları konusunda bilgi verilmiştir. "Âşık Destanlarında Üslûp" adlı beşinci bölümde âşıkların destan söyleme sırasında kullandıkları anlatım kalıpları, başlangıç klişeler, ara klişeler ve bitiş klişeler özel kalıplar değerlendirilmiştir. Bu bölümde "Âşıkların Dilinde Arkaik Sözcükler", "Kelime Kadrosu", "Yerel Sözcükler" ve "Tekrarlamalar" başlığı altında ele alınmıştır. Çalışmamızın altıncı bölümünde destan söyleme sırasında kullanılan müzik aletlerinden saz, balaban, tef ve kemençe konusunda genel bilgiler verilmiştir. Daha sonra, "Âşık Destanlarında Zaman", "Mekân" ve "Kişiler" ele alınmıştır. Bu bölümdeki bilgiler Tebriz âşıklık geleneğinde önemli yeri olan "Şikâri Destanı" üzerinde uygulanmıştır. Çalışmanın yedinci ve son bölümünde Tebriz âşıklarının derlediğimiz destanları ortak Türk alfabesinde yazıya aktarılmıştır. Yazıya aktardığımız destanlar: Amir Arsalan Rûmî Destanı, Şah İsmayıl Destanı, Tufarganlı Abbas ile Gülgez Destanı, Valeh ile Zernigar Destanı, Seyyad ile Sedef Destanı, Tahir ile Zühre Destanı, Mehemmed ile Gülendam Destanı, Behram ile Gülhandan Destanı, Ali Şah Destanı, Baba Leysan Destanı, Aslı ile Kerem Destanı, Köroğlu Destanı ve Mansum ile Dilefruz Destanı'dır. Anahtar Sözcükler: Tebriz, âşık, âşıklık geleneği, destan.
Adana ili Karaisalı ilçesi halk kültüründe halk inançları, bayramlar ve törenler
Bu çalışmada Adana ilinin Karaisalı ilçesindeki halk inançları, bayramlar ve törenler konuları incelenmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde çalışma alanyla ilgili genel bilgiler verilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde Karaisalı halkının geçiş dönemleri (doğum-evlenme-ölüm) ve günlük hayatın her aşamasında yer alan halk inançları incelenmiştir. Bu bölümde yer alan başlıklar, yazılı kaynaklardan edinilen bilgilerin verilmesinden sonra ilçedeki sözlü kaynaklardan derlenen bilgilerin eski Türk inançları ile ilişkileri tespit edilmeye çalışılmış ve başlıklar sonrası değerlendirmeler yapılmıştır. Üçüncü bölümde Karaisalı halk kültüründe kandiller, kutsal aylar, dini ve milli bayramlar, törenlerle ilgili kutlamalar ve bunlarla ilgili halk inançları konularına yer verilmiştir. İkinci bölümde de başlıklar sonrası yazılı kaynaklardan edinilen bilgiler verilip sözlü kaynaklardan derlenen bilgilere göre adet uygulamalar ve inanışlar inanca göre değerlendirilmiştir. Çalışmanın dördüncü kısmında yerel kelimeleri kapsayan bir sözlük hazırlanmıştır. Çalışmanın sonunda Karaisalı halk inançlarında İslamiyet öncesi Türk inançlarının İslami renge bürünüp günümüzde devam ettiği görülmüştür. Anahtar Sözcükler: Karaisalı, halk inançları, kutsal aylar, bayramlar, törenler.