Theses supervised by Prof. Dr. Gürer Gülsevin
10 theses · Ege University, Afyon Kocatepe University
Murod Muhammed Dost'un 'Lolazor' romanında dil ve üslup incelemesi (Metin-aktarma-dizin)
Bu çalışma, Çağdaş Özbek edebiyatı tarihinde önemli bir yere sahip olan yazar Murod Muhammad Dost'un 'Lolazor' adlı eserindeki dil ve üslup özelliklerini kapsamlı bir şekilde ortaya koymak amacıyla yapılmıştır. Çalışma Giriş, Birinci Bölüm: İnceleme, İkinci Bölüm: Metinler, Üçüncü Bölüm: Dizin olmak üzere 4 bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında Özbek Türkleri ve tarihi, Özbek Türkçesi hakkında genel bilgiler yer almaktadır. Birinci Bölüm olan İnceleme kısmında Özbek edebiyatı ve Özbek edebiyatında roman türü ile ilgili genel bilgiler verildikten sonra Murod Muhammad Dost'un hayatı ve eserleri ile tez konumuz olan 'Lolazor' romanı hakkında genel bilgiler verilmiştir. Bu bölümde ayrıca romanın Dil İncelemesi üzerinde durulmuştur. Bu kısım da kendi içinde 1. Ses Bilgisi, 2. Şekil Bilgisi ve 3. Cümle Bilgisi olmak üzere üç kısımdan oluşmaktadır. İkinci Bölüm ise çalışmamızın metin kısımlarından oluşmaktadır. Bu bölümde Kiril harfleri ile yayınlanmış olan romanın transkripsiyonu, Türkiye Türkçesine aktarması ve orijinal metin verilmiştir. Üçüncü Bölümde romanda geçen tüm kelimelerin alfabetik olarak ve anlamları ile verildiği bir dizin yer almaktadır. Daha sonra da çalışmanın hazırlanması sırasında başvurulan kaynakların yer aldığı Kaynaklar kısmı bulunmaktadır. İnceleme sonucunda ortaya çıkan veriler "Sonuç" bölümünde değerlendirilmiştir. Anahtar Sözcükler: Özbek Edebiyatı, Özbek Türkçesi, Murod Muhammad Dost, Lolazor, Roman
Müyessiretü'l-'Ulūm (türkiye türkçesine aktarımı-dizinler)
"Müyessiretü'l-'Ulūm (Türkiye Türkçesine Aktarımı-Dizinler)" adlı bu çalışma giriş bölümü, iki ana bölüm ve sonuç bölümünden oluşmaktadır. Giriş bölümünde Bergamalı Kadri, Müyessiretü'l-'Ulûm ve hakkında yapılan çalışmalar, Osmanlı Türkçesi ve bu dönemle ilgili yapılan gramer çalışmaları ele alınmıştır. İlk bölümde Müyessiretü'l-'Ulûm'un Türkiye Türkçesine aktarımı yapılmıştır. Bu yapılırken Bergamalı Kadri'nin üslup özellikleri korunmaya çalışılmıştır. İkinci bölümde terimler sözlüğü ve dizini ile edatlar ve ekler dizinleri yer almaktadır. Terimler sözlüğü ve terimler dizini birleşik olarak hazırlanmış ve terimlerin geçtiği her bir cümle ilgili maddelerde yerini almıştır. Burada Bergamalı Kadri'nin kullandığı terimler madde başı yapılmıştır. Edatlar dizini ve ekler dizininde ise Bergamalı Kadri'nin açıkladığı edat ve ekler yer almış, açıklamayıp da kullandığı edat ve ekler ise tablolar hâlinde gösterilmiştir. Sonuç bölümünde çalışma bir sonuca bağlanmıştır. Anahtar Kelimeler:Müyessiretü'l-'Ulûm, Bergamalı Kadri, Türkçenin grameri, Türkçe, Türk dili, Osmanlıca, Osmanlı Türkçesi, Osmanlı Türkçesi grameri.
İskeçe ili ağızları (İnceleme-metinler-dizin)
Batı Trakya'da, Yunanistan'ın İskeçe kentinde yaşayan Türklerin ağız özelliklerinin tespitinin amaçlandığı bu çalışmada; Giriş bölümünde İskeçe ilinin tarihi ve etnik yapısı hakkında bilgi verilmiş, çalışmada kullanılan yöntem üzerinde durulmuştur. Çalışma "İnceleme-Metinler-Dizin" olmak üzere üç temel bölümden oluşmaktadır. İnceleme bölümünde; İskeçe'de Türk nüfusun yoğun olarak yaşadığı bölgelerden derlenen malzeme ses bilgisi, şekil bilgisi ve söz dizimi yönünden incelenmiştir. Şekil ve ses özelliklerinin örneklenmesinde alfabetik sıraya ve metin sıra numaralarına dikkat edilmiştir. Bu bölümde elde edilen veriler "Sonuç" bölümünde değerlendirilmiştir. Üç ağız bölgesi tespit edilmiş ve bu tespit şimdiki zaman ekinin kullanım şekillerine göre yapılmıştır. Sözlük bölümünde her kelime bütün ekleriyle dizin şeklinde gösterilmiştir. Anahtar kelimeler: Batı Trakya, İskeçe ili ağzı, Balkanlar, Doğu ve Batı Rumeli ağızları
İzmir ili Ödemiş-Kiraz-Beydağ ilçesi ağızları (Dil incelemesi-metinler-sözlük)
İzmir ili Ödemiş, Kiraz, Beydağ ilçesi ağız özelliklerinin tespitinin amaçlandığı bu çalışma "Dil İncelemesi-Metinler-Sözlük" olmak üzere üç ana bölümden oluşmuştur. Dil İncelemesi bölümünde 93 köydeki 133 konuşmacıdan derlenen metinler ses bilgisi, şekil bilgisi ve cümle bilgisi yönünden incelenmiştir. İnceleme sonucunda ortaya çıkan veriler "Sonuç" bölümünde değerlendirilmiştir. Derlenen metinlerde şimdiki zaman ekinin kullanımına göre dört ağız bölgesi tespit edilmiştir. Sözlük bölümünde ise her kelime bütün ekleriyle dizin şeklinde gösterilmiştir. Anahtar Sözcükler: Batı Anadolu Ağzı, İzmir Ağzı, İzmir İli Ödemiş-Kiraz-Beydağ Ağzı.
Türk yazı dilleri ve diyalektlerinde yansımalı fiillerin yapısı
Türk Dili Ve Diyalektlerinde Yansımalı Fiillerin Yapısı adlı bu çalışma "İnceleme-Eklerin İşlevsel Açıdan Sınıflandırılması- Lehçelere Göre Eklerin Dizini" olmak üzere üç ana bölümden oluşmuştur. "İnceleme" bölümünde fişleme sonucunda tespit edilen 49 ek alfabetik sıraya göre verilmiştir. Her ekin altına tarihî ve yaşayan lehçelerin örnekleri yine alfabetik sisteme göre sıralanmıştır. Ardından bu ekler, işlevselliği açıdan sınıflandırılmış ve elde ettiğimiz veriler "Sonuç" bölümünde değerlendirilmiştir. Son olarak, tarihî ve çağdaş Türk lehçelerinden fişlenen bütün ses yansımalı fiiller eklere göre dizin haline getirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Ses yansımalı filler, Tarihî Türk Lehçeleri, Çağdaş Türk Lehçeleri.
Türkmen Türkçesindeki deyimlerin tasnifi
Deyimler, gerçek anlamlarından uzaklaşarak başka bir kavramı veya durumu anlatan kalıplaşmış söz öbekleridir. Yaptığımız her konuşmada, okuduğumuz veya yazdığımız her metinde kısacası iletişim kurduğumuz her anda kullanmaktan vazgeçemeyeceğimiz dil unsurlarıdır. Deyimlerin sınıflandırma meselesi yıllardır dil araştırmacılarının tartışmalı konularından olmuştur. Bu konuda çeşitli araştırmalar ve sınıflandırmalar yapılsa da henüz ortaklaşılan bir tasnif ortaya çıkmamıştır. Dil yaşayan ve etkilenen bir varlık olduğu için kullanılan yöntemler ve değerlendirmeye alınacak olan dil malzemesi sürekli değişkenlik göstermektedir. Bu tezde Türkmen Türkçesi deyimler, konularına göre incelenmiştir.
Kazakça atasözü ve deyimlerde eskicil unsurlar
Bir lehçede aktif olan bir sözü başka bir lehçenin deyimlerinde, atasözlerinde, ikilemelerinde, ağızlarında bulmak mümkündür. Kazak dilinin deyimlerinde, atasözlerinde, ikilemelerinde, ağızlarında kullanılıyor olsa bile, Kazakça edebî dilinde kullanılmayan ve bir Kazak için anlamı bilinmeyen birtakım sözcükler mevcuttur. Bu sözcüklerin kaynağını anlayabilmek için yaşayan veya tarihî Türk lehçelerine başvurmak gerekir. Türkiye Türkçesindeki su uyur düşman uyumaz atasözünde yer alan "su" sözcüğü, bildiğimiz "su" (içecek) anlamında olmayıp, Eski Türkçede "asker" anlamına gelen 'sü' sözüdür. Yanar döner deyiminde de "döner" sözü edebî dilde bilinen bir sözdür ancak "yanmak" fiilinin de "dönmek" fiiliyle eş anlamlı olduğunu diğer bazı Türk lehçelerinde de "dönmek" anlamında kullanılmasından dolayı anlayabiliriz. Kazakçada da buna benzer örneklere rastlamak mümkündür. Bundan dolayı Kazakça deyimlerinden bazı örnekleri göz önünde tutarak, tek başına anlamı anlaşılamayan, deyimler dışında edebî dilde kullanılmayan bazı kelimeleri kelimeleri Türk lehçeleri yardımıyla açıklamaya çalıştık. Bir örnek: Türk yazı dilleri ve ağızlarında "ses" anlamında birçok söz vardır: tawış (dowıs, dawıs, dawış), ün, avaz (awaz, awez), kü, çaw, ses. Bunların içinde "ses" Oğuzcaya özgü bir sözdür, diğerlerinde yoktur. Kazakçada ise bu anlamda dawıs kullanılır. Bununla birlikte, Kazakça bir deyimde "ses" sözcüğüne rastlanır: ses körsetüw "ses vermek". Tek başına iken bir anlamı olmayan ve sadece budeyimde geçen "ses" kelimesini Türkiye Türkçesindeki anlamımdan dolayı anlayabiliriz. Bu tezde, yukarıdaki örnekte olduğu gibi Kazak edebî dilinde tek başına kullanılmayan ancak deyimlerde anlam kazanan sözcükler Türk lehçelerinde anlamlarıyla açıklanmaya çalışılmıştır.
15-18. yy. Nogay-Kazak Jırav ve akınlarının dili (Giriş-inceleme-metinler-sözlük)
Kazaklar oldukça zengin bir sözlü edebiyat kültürüne sahiptirler. Bu sözlü edebiyat kültürü içerisinde jırav ve akınların mirası özel bir önem taşımaktadır. Jırav ve akınların mirası edebî yönden araştırılmış olmakla birlikte Türkiye türkolojisinde bu eserler üzerine ciddi bir dil incelemesi yapılmamıştır. Kazakistan'da yapılan dil incelemeleri de sınırlıdır. Biz çalışmamızda 15-18. yy.lar arasında yaşayan Nogay-Kazak jırav ve akınlarının sözlü edebiyat ürünleri üzerine bir dil incelemesi yaptık. Çalışmamız temel olarak 5 bölümden oluşmaktadır. Bunlar 1. Giriş, 2. İnceleme, 3. Metinler, 4. Sonuç ve 5. Sözlük bölümleridir. Jırav ve akınlar Kazak edebiyat tarihi kitaplarında "Kazak Hanlığı devrindeki edebiyat" başlığı altında ele alınmaktadır. Giriş bölümünde bu edebiyat geleneği hakkında genel bilgiler verilmiştir. İnceleme bölümünde ses bilgisi, şekil bilgisi, cümle bilgisi ve söz varlığı (edebî dilde aktif olarak kullanılmayan kelimeler, eskicil kelimeler, Oğuzca kökenli kelimeler vb.) ele alınmıştır; yeri geldikçe edebî Kazak Türkçesinden ayrılan gramer özellikleri üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde metinlerin transkripsiyonu, aktarmaları ve Arap harfli yazma nüshalar verilmiştir. Sonuç bölümünde ise edebî Kazak Türkçesinde aktif olarak kullanılmayan ancak jırav ve akınların dilinde karşılaşılan Oğuzca ve Çağatayca unsurların kullanılmasının sebepleri açıklanmaya çalışılmıştır. Dizin bölümü ise kendi içinde iki bölüme ayrılmıştır; birinci bölümde gramatikal dizin, ikinci bölümde ise özel adların gramatikal dizini verilmiştir. Bu çalışmayla 15 ve 18. yy.lar arasında yaşayan jırav ve akınların sözlü edebiyat ürünleri kesintisiz olarak Türkiye Türkçesine aktarılmış ve yapılan dil incelemesi neticesinde Kazak Türkçesinin tarihi seyri hakkında da veriler elde edebileceğimiz ciddi neticelere ulaşılmıştır.
Derleme sözlüğüne göre araç-gereç isimlerinin yapıları
YÜKSEK LİSANS TEZ ÖZETİ DERLEME SÖZLÜĞÜ'NE GÖRE ARAÇ - GEREÇ İSİMLERİNİN YAPILARI Şükran AVŞAR: Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Haziran - 2003 Danışman : Prof. Dr. Gürer GÜLSEVİN Bu çalışmada, Derleme Sözlüğü esas alınarak Türkiye Türkçe'si ağızlarındaki "araç - gereç" isimlerinin morfolojik yapıları incelenmiştir. Önce kelimeler belirlenmiş, sonra yapıları aşağıdaki şekilde sınıflandırılarak gösterilmiştir. I. Eklerle Yapılanlar A ) Fiilden İsim Yapan Ekler B ) İsimden İsim Yapan Ekler II.Birleşik Kelime Yapısında Olanlar A ) Bünyesinde "Ek" Bulunan Yapılar İsim © İsim Yapısında Olanlar İsim © Fiil - Ek Yapısında Olanlar Fiil © Fiil Yapısında Olanlar Fiil © İsim Yapısında Olanlar B ) Bünyesinde "Ek" Bulunmayan Yapılar III. Kök ve Taban Halinde Olanlar IV. Yansımalar
Kamus-ı Türki`de isimden isim ve fiil türeten ekler
Çalışmamızda, Kâmûs-ı Türkî'de isimden isim ve fiil türeten ekler incelenmiştir. Türkçe sondan eklemeli bir dil olduğu için yeni bir kavram karşısında kelime türetmek kolay olmaktadır. Yeni bir kavramı ifade ederken de yapım eklerinden faydalanırız. Tanzimat dönemi bozulmamış bir dil yapısı olan dönemdir. Bu dönemi de en iyi ifade eden bir eser olduğu için Kâmûs-ı Türkî'yi seçtik. Günümüzde bilinçsiz bir şekilde kelimeler türetilmektedir. Bu da dilimizin yapısını bozmaktadır. Bunun sebebi de dilimizde türetme yollarının tam olarak belirlenememesidir. İşte bu yolda küçük bir adım atmak amacıyla yola çıkarak bu çalışmayı yaptık. Eserimiz iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde isimden isim yapan ekleri belli sınıflandırmalara tabi tutmaya çalıştık. İkinci bölümde ise, isimden fiil yapan ekleri sınıflandırmaya çalıştık. Bu çalışmada bulduğumuz verileri sonuç bölümünde ifade ettik.