Theses supervised by Prof. Dr. Mertol Can
10 theses · Gazi University, Çankaya University
Taşıma işleri komisyoncusu
In scope of the thesis named as
Simsarlık sözleşmesi
Simsar, iş sahibi ile üçüncü kişi arasında asıl sözleşmenin gerçekleşmesine imkân sağlayan ve asıl sözleşmenin kurulması anında ücrete hak kazanan kimsedir. İş sahibi ile simsar arasında yapılan simsarlık sözleşmesi ise; İsviçre Borçlar Kanunundan alınmış olup, 818 Sayılı Borçlar Kanununa geçmiştir. Müteakiben; 1 Temmuz 2012 tarihinde yürürlüğe giren 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunun 520 ile 525 maddeleri arasında yer bulmuştur. Ticari işler tellallığı (simsarlığı) ise; yürüklükten kalkmış olan 6762 Sayılı Türk Ticaret Kanunun 110 ile 115 maddeleri arasında düzenlenmesine rağmen 1 Temmuz 2012 tarihinde yürürlüğe giren 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanununda ticari işler tellallığı (simsarlığı) hükümlerine yer verilmemiştir. Tezin birinci bölümünde; genel olarak simsarlık kavramının ortaya çıktığı tarihi süreç, simsarlık kavramı, simsarlık türleri ve simsarlık sözleşmesinin hukuki çerçevesi incelenmiştir. Simsarlık sözleşmesinin hukuki çerçevesi ele alınırken; tek tarafa borç yükleyen, tam iki tarafa borç yükleyen ve eksik iki tarafa borç yükleyen sözleşme görüşlerine yer verilmiştir. Yine tezin birinci bölümünde; simsarlık sözleşmesinin, hizmet sözleşmesi, pazarlamacılık sözleşmesi, istisna (eser) sözleşmesi, acente sözleşmesi ve vekalet sözleşmesi ile karşılaştırması yapılmıştır. Türk Borçlar Kanunu'nun 520/2 maddesindeki " Simsarlık sözleşmesine, kural olarak vekâlete ilişkin hükümler uygulanır" düzenlemesine istinaden özellikle simsarlık sözleşmesi ile vekâlet sözleşmesi ve vekâlet ilişkisi üzerinde durulmuştur. Simsarlık sözleşmesindeki şekil serbestliği çerçevesinde yasal hükümler ele alınarak sözleşmenin şekil yönünden istisnaları incelenmiştir. Tezin ikinci bölümünde; simsarlık sözleşmesinin tarafları olan iş sahibi ve simsarın birbirlerine karşı olan borç ve yükümlülükleri incelenmiştir. Bu bölümde; iş sahibinin, simsara ödemekle yükümlü olduğu simsarlık ücreti üzerinde durulmuştur. Ayrıca, simsarın ücrete hangi hallerde hak kazanıp kazanamadığına irdelenmiştir. Tezin üçüncü bölümünde; simsarlık sözleşmesinin sona erme sebepleri ve sona ermenin hüküm ve sonuçları incelenmiştir.
Taşıyıcının yük ve gecikme zararlarından doğan sorumluluğunu ortadan kaldıran özel haller
Bu çalışmada, karayoluyla yapılan eşya taşımalarında taşıyıcının, yük ve gecikme zararlarından doğan sorumluluğu ve onun bu sorumluluğunu ortadan kaldıran özel haller incelenmektedir. Birinci bölümde; taşıma sözleşmesi kavramı, taşıma sözleşmesinin unsurları, taşıma sözleşmesinde sorumluluk süjeleri ve eşya taşıma işlerinde yük ve gecikme zararından doğan sorumluluk şartları ile bu sorumluluğun kapsam ve sınırları üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde; taşıma sırasında meydana gelen olay ile ortaya çıkan zarar arasındaki illiyet bağını zayıflatan veya sarsan özel hallerin sorumluluğu ortadan kaldıran etkisi açıklanmıştır. Bununla birlikte, bu bölümde, Kanunda, alelade eşya ve taşınma eşyası taşımaları için ayrı ayrı öngörülen özel haller ayrı alt başlıklar halinde incelenmiştir. Üçüncü bölümde ise; sorumluluktan kurtulma imkânı tanıyan özel hallere dayanma hakkının kimler tarafından kullanılabileceği, hakkın kullanılması bakımından ispat yükünün mahiyeti ile bu haktan yararlanılması imkânının kaybedilmesine sebep olan haller detaylı şekilde anlatılmıştır.
Umumî mağaza
Çalışmamın konusunu umumî mağazalar, umumî mağazaların kurulum ve işleme mekanizmaları ile emtia senetlerinden makbuz senedi ve varantın içeriği, cirosu, zamanaşımı ve şekle aykırılığa ilişkin esaslar oluşturmaktadır. Umumî mağazacılığın Dünya'daki ortaya çıkış etmenleri, Türkiye'deki tarihi süreci ile konuya hazırlık yapılmış ve devamında umumî mağazalar teorik altyapı oluşturularak izah edilmeye çalışılmıştır. İkinci bölümde umumî mağazaya tevdi edilen malların durumu tevdi usulü ve hakka dayanmayan tevdi konuları üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde ise umumî mağazaların tevdi edilen mallara karşı ihraç ettiği emtia senetleri anlatılmıştır. Ülkemizde imtiyaz usulü ile Ticaret Bakanlığı'nın onaylayacağı makbuz senedi ve rehin senedi defterlerinde senetlerin münderecatı, Kanun'un aradığı şartlar ve kambiyo senetlerine yapılan ciro ve zamanaşımı gibi atıflarla karşılaştırmalı olarak emtia senetleri incelenmiştir. Kambiyo senetlerinden ayrı olarak ihracı Devlet'in izin ve kontrolünde olan emtia senetlerinde şekle aykırılık ve suç teşkil edecek durumlar incelenmiştir. Çalışmanın içeriğinde yer yer güncel durumda olan ve olması gerekenler ile doktrindeki görüşler ile somut olaylarda nelerle karşılaşıldığına dair yargı kararları derlenmiş ve mevzuattaki eksik yanlarımız ile günümüz ticaretinde sağlanması gereken kolaylıkların, umumî mağazalar ve emtia senetleri üzerinde oluşturacağı müspet etkiler izah edilmiştir.
Lisanslı depoculuk ve ürün senetleri
"Lisanslı Depoculuk ve Ürün Senetleri" başlıklı tez çalışmamızın ilk bölümünde, lisanslı depoculuk sisteminin temelini oluşturan umumi mağazacılık faaliyetlerinin ülkemizdeki gelişimi ile iki sistemin birbirine benzer ve farklı yönlerine ilişkin olarak genel bilgiler verildikten sonra lisanslı depoculuk sisteminin ülkemizdeki mevcut durumu, bu faaliyet ile iştigal edebilecek şirketlerin anonim şirket statüsünde kurulma zorunluluğu, şirket kurucularının haiz olması gereken özel şartlar, şirketin sahip olması gereken asgari sermaye miktarı, esas sözleşmesine dair esaslar ile şirketlerin kuruluş ve faaliyet izni alması için gereken şartlardan bahsedilmiştir. Çalışmamızın ikinci bölümünde ise, ürün senetleri matlabı altında, bu senetlerin dayanağı olan mudi ve lisanslı depo işletmecisi arasında intikal eden saklama ilişkisinin hukuk sistemimizde yer alan saklama sözleşmeleri içindeki yeri ve taraflar arasındaki ilişkiyi tevşik amacıyla lisanslı depo işletmecisi tarafından düzenlenen kıymetli evrak vasfını haiz bu senetlerin temsil ettikleri hakkın türü tespit edilmeye çalışılmıştır. Aynı bölümde saklanacak ürünün lisanslı depocuya tesellüme sunabilecek kişilerin malik, mümessili veya emin sıfatıyla zilyed olmaması ihtimalleri ayrı ayrı değerlendirilmiş; daha sonra lisanslı depocunun ürünü tesellüm edilmiş sayılmasının şartı olan zilyetliğin kazanım yolları örneklendirilerek incelenmiştir. Lisanslı depo işletmecisinin zilyetliğine geçen ürünün tartım ve ölçüm işleminden sonra tanzim ettiği ürün senedinin şekil şartları, türleri ve bu senedin temsil fonksiyona ilişkin olarak açıklamalar yapılmış ve son olarak ise, lisanslı depocunun hakları ile borç ve yükümlülüklerinden bahsedilmiştir.
Konut ve çatılı işyeri kiralarında kiracı bakımından aşırı ifa güçlüğü
Taraflar arasında geçerli bir şekilde kira sözleşme kurulduktan sonra taraflarca öngörülemeyen ve öngörülmesi de beklenemeyen olağanüstü nitelikte değişiklikler meydana gelebilir. Bu değişiklikler sonucunda da sözleşmede başlangıçta var olan edimler dengesi bozulabilir veya taraflardan biri aleyhine katlanılamaz hale gelebilir. Bu hâlde ahde vefa ilkesi gereği tarafların sözleşmeyle bağlı kalması adalete, hakkaniyete ve dürüstlük kuralına aykırılık oluşturacağından sözleşmenin değişen şartlara uyarlanması gerekecektir. 818 sayılı Borçlar Kanunu döneminde uygulamada sıkça karşılaşan ve yargısal içtihatlarla varlığını koruyan aşırı ifa güçlüğü ve uyarlama kurumu 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 138. maddesi ile yasal bir düzenleme hâlini almıştır. Çalışmamızda da konut ve çatılı işyeri kiralarında sözleşmenin değişen koşullara uyarlanması hem doktrin hem de yargı kararları incelenerek değerlendirilmiştir. Bu kapsamda çalışmamızın ilk bölümünde ifa ve aşırı ifa güçlüğü kavramları ve aşırı ifa güçlüğünün benzer kavramlardan farkları üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde ise konut ve çatılı işyeri kavramlarından ve kiracının kira bedeli borcundan bahsedilmiştir. Çalışmamızın üçüncü bölümünde ise aşırı ifa güçlüğüne bağlı olarak uyarlamanın şartları ve sonuçları ile uyarlamaya hâkim olan ilkeler açıklanmıştır. Çalışmamızın son bölümünde ise uyarlamanın hukuki sonuçları, kira bedelinin tespiti kavramıyla ve olağanüstü sebeple fesih kavramıyla karşılaştırıldıktan sonra aralarındaki ilişki incelenmiştir.
Zarar sigortalarında sigorta tazminatının belirlenmesi
Zarar sigortaları, riskin meydana gelmesiyle birlikte teminat altına alınan menfaat üzerinde oluşacak zararın giderildiği sigorta türüdür. Zarar sigortaları 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun altıncı kitabı olan "Sigorta Hukuku" kitabında İkinci Kısmın Birinci Bölümünde düzenlenmiştir. TTK sistematiğinde "mal sigortaları" ve "sorumluluk sigortaları" kapsamında ele alınan zarar sigortalarına, doktrinde kanunun sistematiğinden farklı bir perspektiften bakılarak aktifin sigortaları ve pasifin sigortaları yaklaşımıyla ele alınmıştır. Riskin meydana gelmesiyle sigortalanan menfaatte bir zarar oluşur. Bu zarar sigorta zararıdır. Sigortalan menfaatte meydana gelen zararın belirlenmesi için, rizikonun şekline göre bir takım teknik bilgileri ihtiva etmeyi gerektirecek bir uzmanlığa ihtiyaç duyulur. Sigorta zararının belirlenmesi için gerekli ihtisasa sahip kişiler sigorta eksperi olarak adlandırılırlar. Bu zararın belirlenmesi için taraflar aralarında yapacakları bir delil sözleşmesi ile hakem-bilirkişilerden faydalanmaları da mümkündür. Sigorta eksperi ve hakem-bilirkişilerin çalışma usulleri belli başlı kurallar dahilindedir. Bu uzmanların çalışmaları ve ortaya koyacakları rapor ile sigorta zararı tespit edilmiş olacaktır. Bu noktada sigortacının ortaya konan sigorta zararından hangi ölçüde sorumlu olacağı sorusu ortaya çıkmaktadır. Sigortacının meydana gelen sigorta zararında gidermekle sorumlu olduğu miktar ise sigorta tazminatını oluşturmaktadır. Sigorta tazminatı sigortanın aktifin sigortaları ve pasifin sigortalarından olmasına göre farklılıklar oluşturmaktadır. Bunların dışında tazminat tutarını etkileyen kanuni sebepler ve akdi sebepler de bulunmaktadır. Bu çalışmada zarar sigortalarına hâkim olan ilkeler ışığında sigorta zararı ve sigorta tazminatının belirlenmesi açıklanmaya çalışılmıştır. Çalışmanın birinci bölümünde zarar sigortası kavramına ve bu sigorta türünün meblağ sigortasından farkına değinildikten sonra ikinci bölümde sigorta zararının belirlenmesi irdelenmiş, üçüncü ve son bölümde de sigorta tazminatını şekillendiren etmenler incelenmiştir.
Adi ortaklığın tasfiyesi
Adi ortaklık sözleşmesi, TBK'nın 620. maddesinin 1. fıkrasına göre, en az iki kişinin emeklerini veya mallarını, ortak bir amaç uğruna birleştirmeyi üstlendikleri bir ortaklıktır. Adi ortaklık sözleşmesinin unsurları; kişi, sözleşme, amaç, katılım payı ve "affectio societatis" dir. TBK m. 639'da adi ortaklığın sona erme hâlleri kaleme alınmıştır. Bu hâller, ortaklık amacının gerçekleşmesi veya gerçekleşmesinin imkânsız hâle gelmesi, sözleşmede ortaklığın mirasçılarla devamı kaydının bulunmaması hâlinde bir ortağın ölmesi, bir ortağın kısıtlanması, bir ortağın tasfiye payının cebri icra yoluyla paraya çevrilmesi veya iflas etmesi, sözleşmede ortaklık için öngörülen sürenin sona ermesi ve son olarak ortakların haklı sebep hâlinde ortaklığın sona erdirilmesini mahkemeden isteme hakkıdır. Bu düzenleme ile kanun koyucu adi ortaklığın sona erme sebeplerini sınırlı olarak saymıştır. Taraflar aralarında anlaşarak herhangi bir sona erme sebebi kararlaştıramazlar. Tasfiye kavramının kökeni malvarlığıdır. Ortada herhangi bir malvarlığı mevcut değilse tasfiye gündeme gelmez. Adi ortaklığın sona ermesinin bazı sonuçları vardır. Ortaklığın tasfiye aşamasına girmesi ile ortakların hak ve yükümlülüklerinde değişiklikler meydana gelmesi, sona ermenin başlıca sonuçlarıdır. Tasfiye aşamasında adi ortaklığın amacı tasfiyeye özgülenir. Adi ortaklığın tasfiyesi TBK m. 644'de düzenlenmiştir. Ancak bu hükümde tasfiye sırasında yapılacak işlemlerden bahsedilmemektedir. Kanun'a EBK'da yer almayan üç yeni hüküm dahil olmuştur. Ancak bu hükümler dahi, tasfiyede meydana gelen sorunları çözmede yetersizdir. Tasfiyeye ilişkin Yargıtay'ın içtihatları kökleşmiştir. Ancak söz konusu üç yeni hükme rağmen Yargıtay'ın içtihatlarında bir değişiklik meydana gelmemiştir. TBK hükümleri adi ortaklığın tasfiyesinin bütün ortaklarca elbirliği ile yapılmasını öngörmektedir. TBK'da tasfiyeye dair uyuşmazlıklarda, yalnızca tasfiye görevlisi atanacağına dair bir hükme yer verilmiştir. Tasfiyenin bizzat mahkeme tarafından yürütülmesi kanun koyucu tarafından öngörülmemektedir. Oysa Yargıtay'a göre, tasfiye mahkeme tarafından gerçekleştirilmelidir. Mahkeme adi ortaklığın feshine karar verip, tasfiyeden el çekmemelidir. Fesih kararıyla birlikte tasfiye hakkında da hüküm kurmalıdır. Yargıtay'a göre, tasfiye üç aşamada gerçekleştirilmelidir. Birinci aşamada, adi ortaklığın sona erdiği tarih esas alınarak ortaklığın malvarlığı tespit edilip, tasfiye görevlisinin belirlediği malvarlığı bilançosu taraflara tebliğ edilir. İkinci aşamada, TMK m. 634 vd. hükümleri kıyasen uygulanarak, malvarlığının satış ve nakde çevrilmesi işlemleri gerçekleştirilir. Bu mallar mevcut değilse, değerleri bilirkişilerce tespit ettirilir. Üçüncü aşamada ise, ortaya çıkan değerden öncelikle ortaklığın borçları ödenmeli, ortaklardan her birinin ortaklığa verdiği avanslar ile ortaklık için yaptığı giderler iade edilir. Kalan meblağdan sermaye payları ortaklara geri ödenmelidir. Bundan bir şey artarsa kazanç veya zarar ortaklar arasında paylaştırılıp; son bilanço düzenlenmelidir. Bilahare, hâkim son bilançoya göre tarafların hak ve yükümlülüklerini belirleyip, tasfiyeyi sonlandırır. Yargıtay'ın görüşünde isabet bulunmamaktadır. Kanun koyucu, tasfiyenin mahkeme tarafından gerçekleştirilmesi gerektiğine dair bir hüküm sevk etmemiştir. TBK m. 644, tasfiye görevlisinin atanması ve tasfiye sırasında meydana gelebilecek uyuşmazlıklarda mahkemenin görevini düzenler. Kanun koyucu, tasfiyenin mahkeme tarafından gerçekleştirilmesini isteseydi, kanunda bu hususa dair açık hükümlere yer vermesi gerekirdi. Anahtar Kelimeler: Malvarlığı, Adi Ortaklık, Sona Erme, Tasfiye
Taşıyıcının ve taşıma işleri komisyoncusunun hapis hakkı
Karayoluyla eşya taşımalarında taşıyıcı ve taşıma işleri komisyoncusuna, gönderenle âkdettikleri sözleşmelerden doğan bütün alacakları için taşımaya konu yük üzerinde ayni teminat sağlayacak şekilde hapis hakkı tanınmıştır. Taşıyıcının ve taşıma işleri komisyoncusunun hapis hakları genel manada TMK m. 950-953 hükümlerine yapılan atıfla düzenlenmiştir. Yapılan bu atıf, taşıma hukukun kendine has nitelikleri dolayısıyla taşıyıcının ve taşıma işleri komisyoncusunun hapis haklarına birebir ve doğrudan uygulanamaz. Bu durum özellikle; taşıyıcı bakımından, gönderilenin, gönderenden farklı olduğu durumlarda onun teslim talebinde bulunması halinde, komisyoncu bakımından ise taşıma işleri komisyonculuğu sözleşmesinin ifa şekline göre çeşitli ihtimallerin ortaya çıkması nedeni ile dikkatle ele alınmalıdır. Kanun Koyucu, taşıyıcı ve taşıma işleri komisyoncusunun yük üzerindeki hapis haklarını düzenlerken sadece TMK'ya yapılan atıfla yetinmemiş, TTK'da bunlarla ilgili ayrıca kanun hükümleri de sevk etmiştir. Bu hükümlerin bazıları, taşıyıcının ve taşıma işleri komisyoncusunun hapis haklarının uygulanmasında önemi haiz olmakla birlikte bazıları gereksiz tekrar ya da uygulamada yanlış anlaşılmalara yol açabilecek niteliktedir. TTK'da sevk edilen hükümlerle mehaz Alman Ticaret Kanununda sevk edilmiş hükümler karşılaştırıldıklarında ise önemli farklılıklar ortaya çıkmaktadır. Taşıyıcı bakımından ve taşıyıcının hak ve yükümlülüklerine sahip olduğu durumlarda taşıma işleri komisyoncusu bakımından ticari hapis hakkının söz konusu olması ya da teslimden sonra gerekli şartların varlığında üç gün süresince hapis hakkının devam etmesi yönündeki mehaz hükümlerin TTK'ya alınmamış olması gibi nedenlerle ortaya çıkan bu farklılıklar, ayni teminat olarak taşımayı üstlenen kişilere bahşedilen hapis hakkının etkisini azaltmaktadır. Anahtar Kelimeler: Hapis hakkı, taşıyıcı, taşıma işleri komisyoncusu, Eşya taşıma sözleşmesi, taşıma işleri komisyonculuğu sözleşmesi.
Taşıma hukukunda taşıma belgeleri
Eşya taşımalarında kullanılan taşıma belgeleri, taşımaya ve yüke ilişkin önemli bilgileri içerdiğinden taşımanın sorunsuz ve güvenli bir şekilde gerçekleşip gerçekleşmediği söz konusu belgelerden anlaşılır. Bu sebeple, belgelerin tam ve doğru bir şekilde hazırlanması ile doğru kullanılması son derece önemlidir. Aksi takdirde taşıma ilişkisinin taraflarının sorumluluğu gündeme gelebilir. Birinci bölümde, Taşıma Hukukunun genel esasları; taşıma kavramı, taşıma türleri, eşya taşıma sözleşmesinin unsurları, tarafları ve hukuki niteliği irdelenmiştir. İkinci bölümde, taşıma belgelerinin milletlerarası Konvansiyonlarda ve Türk Hukukunda düzenlenme biçimleri karşılaştırmalı olarak açıklanmıştır. Bu açıklama yapılırken taşıma türleri dikkate alınmış ve kara, demir, deniz ve hava yolu taşımalarına ilişkin taşıma belgeleri farklı başlıklar altında incelenmiştir. Üçüncü bölümde, taşıma belgelerinden doğan sorumluluk ve sorumluluktan kurtuluş halleri, ikinci bölümdeki sistematik takip edilerek incelenmiştir. Anahtar Kelimeler: Taşıma Hukuku, Eşya Taşıma Sözleşmesi, Taşıma Belgeleri, Taşıyıcı, Gönderen, Taşıyan, Taşıtan.