Diyarbakır endüstri mirasında eski tekel fabrikasının yeri ve restorasyon önerisi

Diyarbakır, Mezopotamya Bölgesinin kuzey sınırlarında yer alan verimli topraklara sahip bir kenttir. Tarih boyunca çok sayıda medeniyete ev sahipliği yapan kentin, bulunduğu coğrafyanın ve verimli topraklarının getirmiş olduğu olanaklar tüm dönemlerde kentin üretimine ve üretim faaliyetlerine yansımıştır. Verimli toprakları sayesinde üretimde ciddi bir paya sahip kent, Osmanlı İmparatorluğu döneminde de üretim standardını korumuştur. Kentin, Endüstri Devrimiyle birlikte gelişen üretim sistemlerinin karşısında gelişim gösterememesi üretim payında düşüşe neden olmuştur. 18.yy'da İngiltere'de ortaya çıkan Endüstri (Sanayi) Devriminin üretim sistemlerinde meydana getirdiği bu köklü değişiklikler toplumların yalnızca ekonomisini değil kültürel ve toplumsal özelliklerini de değiştiren bir dönüm noktası kabul edilmektedir. Avrupa'da sanayileşme faaliyetleri ile kalkınan Avrupalı devletler karşısında, imparatorluğun son döneminde yaşanan ekonomik, siyasal ve toplumsal olaylar Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşünü hızlandırmıştır. Osmanlı'nın çöküşüyle kurulan yeni cumhuriyet, devraldığı düzeni değiştirmek ve kalkındırmak için sanayileşme çalışmalarına öncelik vermiştir. Sanayileşme çabaları kapsamında kentlerde özel girişim veya devlet eliyle sanayi tesisleri yapılmış, sanayiye ve üretime yönelik teşvikler arttırılmıştır. Bu kapsamda Diyarbakır'da Erken Cumhuriyet Döneminde inşa edilen Eski Tekel (Müskirat) Fabrikası, kentin devlet eliyle yapılan ilk modern üretim merkezi olma özelliğini taşıdığından endüstri mirası kapsamında değerlendirilmesi gereken önemli bir yapıdır. Çalışma kapsamında öncelikli olarak kentin geçmişten günümüze üretim faaliyetleri ve bu faaliyetlere imkân sağlayan üretim alanları incelenmiştir. Erken Cumhuriyet dönemiyle birlikte yaşanan gelişmelerin kentin sosyal, siyasal ve kültürel yapısı ile imar faaliyetlerine nasıl yansıdığına yönelik araştırmalar yapılmıştır. Kentin endüstri mirası içinde önemli bir yere sahip olan Eski Tekel Fabrikasının mevcut durumuna yönelik tespit ve belgeleme çalışmaları kapsamında rölöve çizimleri oluşturulmuştur. Yapıda meydana gelen hasarlar ile yapıya yapılan yanlış müdahaleler belirlenmiştir. Yapının dönemsel analizi yapılarak restitüsyon çalışması hazırlanmıştır. Çalışmalar değerlendirilerek yapıya uygun koruma müdahaleleri geliştirilmiş ve restorasyon projesine yansıtılmıştır. Kent içinde tarihsel bir sürecin mimari dilini yansıtan yapının kent hafızasında korunması, verilen işlev doğrultusunda özgün dokusuna bağlı kalarak faaliyetine devam etmesi ve gelecek kuşaklara aktarılması bu tezin amacını oluşturmaktadır.