Doğu grubu ağızlarında istem

Türkiye Türkçesinin ağızlarıyla ilgili yapılan çalışmalar derleme ve inceleme çalışmaları olmak üzere iki başlık altında ele alınabilir. İnceleme çalışmalarının ses bilgisi, şekil bilgisi ve söz varlığı üzerine yoğunlaştığı ancak söz dizimsel açıdan sınırlı kaldığı görülmektedir. Türkçede eylem-tamamlayıcı ilişkilerinin hangi prensiplere göre oluştuğu ve değiştiği ile ilgili çalışmaların ağız araştırmalarına uygulanması noktasında alanyazında görülen boşluk, bu tez çalışmasının çıkış noktasını oluşturmuştur. Bu bağlamda ağızlardaki söz dizimsel ilişkiler ve bu ilişkilerin ölçünlü dilden farklılıkları çalışmanın temel odak noktasıdır. Son yıllarda söz dizimi incelemelerinde kullanılan istem dil bilgisi yaklaşımı çalışmanın gerçekleştirilebilmesi için verimli bir yöntem sunmaktadır. İstem dil bilgisi yaklaşımı, yüklemin geliştiği eylemin, tümcede hangi unsurların bulunabileceğini ve bu unsurların hangi söz dizimsel ve anlam bilimsel özelliklere sahip olabileceğini belirlemesi olarak tanımlanabilecek olan istem kavramı üzerine yapılandırılmıştır. İstem dil bilgisi yaklaşımıyla, Doğu Grubu Ağızları'ndaki eylemlerin istem özelliklerinin tespit edilmesi, ölçünlü dilden farklı gelişen durumlarının ortaya konması ve bu farklılıkların nedenlerinin açıklanması bu çalışmanın amacını oluşturmaktadır. Bu doğrultuda, Doğu Grubu Ağızları'ndaki dört alt grubu temsilen sırasıyla Van, Kars, Ardahan ve Elazığ ili ağızlarındaki derlemelerden oluşturulan 280.000 sözcüklük dil verileri incelenmiştir. Bunun sonucunda 380 eylemin istem dil bilgisi sözlüğü oluşturulmuş, bu eylemlerin anlam bilimsel ve söz dizimsel özellikler temelinde ölçünlü dilden ayrıldığı kullanımlar tespit edilmiş ve bu farklılıkların olası nedenleri üzerinde durulmuştur. Anahtar Sözcükler: Türkiye Türkçesi ağızları, Doğu Grubu Ağızları, istem dil bilgisi, eylem