İdeal vatandaş yaratma sürecinde resmi ideoloji ve afiş (Nazi Almanyası, Sovyetler Birliği ve Türkiye örneği)

1789 yılında Fransız Devrimiyle tohumları atılan modern milliyetçi düşünce, 19. yüzyılda Avrupa'yı, 20. yüzyıla girildiğinde de bütün dünyayı etkisi altına almıştı. Yaşanan bu gelişmelerin temelinde, babadan oğula değil, ulusun ortak iradesine dayanan bir iktidar fikri yatıyordu. Bu noktada ulusu tanımlama düşüncesinin yarattığı sıkıntı, yeni bir tarih yazıcılığına, destanlar ve mitler aracılığıyla hayali kökler oluşturmaya, ulusal bir kültür ve dil yaratmaya, neticede milli bir kimlik oluşturmaya kadar gitmiştir. İktidar ve halk arasındaki yeniden inşaa edilen ilişki hükümdar-tebaa ekseninden çıkıp devlet-vatandaş ilişkisine dönüşmüş, bu kavramlar anayasa olarak addedilen bir toplum sözleşmesiyle tanımlanmış ve güvence altına alınmıştır. Öte yandan, bu gelişmelerin ekseninde, 20. yüzyıl aynı zamanda ideolojiler çağıdır da... Bir yanda savaş sonrası Almanya ve İtalya'da yükselen faşizm akımları, öte yanda Rusya'da gerçekleşen Marksist devrim ve yükselen sosyalizm. İdeoloji, devletlerin yeniden yapılanmasında ve ulusların inşaa süreçlerinde etkin bir rol oynamıştır. Toplumda çoğunlukça kabul edilmiş bir amaç ve aidiyet duygusunun varlığı, sadece iktidarların meşruiyeti açısından değil, devletin devamlılığı ve geleceği açısından da önemlidir. Bu doğrultuda, iktidarların geniş halk yığınlarının kalbine girmek, ortak bir ülkü / ortak bir düşman etrafında kitleleri birleştirerek yönetmek ve devlet aygıtının resmi ideolojisi doğrultusunda biçimlenmiş, devletin temsili ideal vatandaşlar yaratmak amacıyla, Birinci Dünya Savaşı'nda etkisini kanıtlamış bir propaganda yöntemine yani afişlere başvurduklarını görürüz. İş bu tezin amacı, afişin tanımı noktasından başlayarak zamanla bir propaganda aracına dönüşmesi ve bu bağlamda da resmi ideoloji doğrultusunda yeniden inşa süreçlerinde devlet aygıtının elinde ideal, makbul vatandaş yaratma ve 'terbiye etme' aracı olarak nasıl kullanıldığını örnekleriyle birlikte tarihsellik içerisinde incelemektir. Bu sebepledir ki, bu zamana kadar birçok kez farklı tez ve kaynaklarca, alışılagelmiş ele alınış biçiminin aksine afişlerin teknik okumasından ziyade, nedensellik ilişkisi gözetilerek dönemsel okuması yapılmak istenmiştir. Tezin inceleme alanı, her ülkenin kendi içinde farklı uluslaşma süreçleri, tarihsel dinamikleri ve kültürel altyapıları barındırması nedeniyle, görece daha büyük değişimlerin yaşandığı üç ülkeyle (Almanya, Sovyetler Birliği ve Türkiye) sınırlı tutulmuş, ayrı ideolojik yapılar taşıyan bu ülkeler arasında, konu bağlamında benzerlikler ve farklılıklar ortaya konulmaya çalışılmıştır. Anahtar kelimeler: Afiş, ideolojiler, vatandaşlık, ideal vatandaş, milli kimlik, ulusun inşaası