Kamusal nitelikteki mali yük ve ödevlerin bankacılık sektörü üzerindeki etkilerinin analizi

Bankacılık sektörü, ekonomik birimlerin ihtiyaç duyduğu finansal araçları sunarak fonksiyonlarını yerine getirirken bir yandan da devletin kamusal nitelikli mali yük ve ödevlerine maruz kalmaktadır. Bu yük ve ödevler, hem doğrudan yasalar aracılığı ile hem de devletin bu konuda yetkilendirdiği idari birimleri ile yüklenmektedir.Türkiye'de mevduat bankalarının üstlendiği kamusal nitelikli mali yüklerin rakamsal verilerle desteklenmesi amacıyla tarafımızdan yapılan araştırmada, düzensiz ve eksik veri akışından dolayı ulaşılamayan doğru rakamsal veriler kısıtlılık yaratmıştır. Ancak, sektör mali tabloları ile işlem hacimleri üzerinden kamusal mali yüklerin oranlarının uygulanması ile ulaşılan tahmini değerlerle hesap edilen kamusal nitelikli mali yüklerin, yapılan testler sonucunda gerçeğe en yakın değerler olduğu görülmüştür.Çalışmada, devletin bankacılık sektörü içinde yüksek bir paya sahip mevduat bankalarına 1998-2008 döneminde yüklediği kamusal nitelikli mali yükler, kamusal gelir türleri, kamusal mali yük, yansıma, ekonomik ve merkezi yönetim genel bütçe gelirleri ve sektör bilançoları ayrımına göre kapsamlı olarak değerlendirilmiştir.Kamusal nitelikli mali yükler açısından mevduat bankaları 1998-2008 döneminde, üstlendikleri ekonomik fonksiyonların büyüklüğü göz önüne alındığında, merkezi devlet gelirlerine katkısı miktar olarak artmasına rağmen, gayrisafi milli hasıla, genel bütçe gelirleri içindeki payları bakımındankatkısı önemli ölçüde azalmıştır. Bazı gelir türlerinde mükellef konumunda olan mevduat bankaları yüklenmeleri gereken kamusal yükümlülüklerden daha fazlasını firma ve hane halklarına yansıttıkları görülmüştür. Diğer taraftan, tahsiline aracılık edilen kamusal gelir türlerinin de, hem gayrisafi milli hasıla hem de merkezi yönetim genel bütçe toplam tahsilatı içindeki paylarının azalması önemli görülen bir diğer konudur.Bu açılardan mevduat bankacılığının azalan önemi, sorgulanması gereken bir konu olmaktadır. Azalan önemin çeşitli nedenleri bulunmaktadır. Birincisi, Türkiye'de bankacılık lobisinin güçlü baskısıdır. İkincisi, çeşitli genel bütçe gelir gruplarının tahsilat miktarları artarken mevduat bankalarının payının azalmasını, gelişen ekonomik yapı içinde genel bütçe gelir gruplarına katkı yapan ekonomik birimlerin sayısının ve niteliğinin artmasıdır. Üçüncüsü, bankaların gerçekleştirdikleri fonksiyonları yerine getiren ikame kuruluşların sayısı ve hacimlerinin büyümesi, diğer bir deyişle aynı işi yapan farklı yapıdaki rakiplerin artması ile dışsallık etkisidir. Dördüncüsü, makroekonomik koşulları etkisi ile faiz oranlarının gerilemesine bağlı olarak, kamu gelir idaresinin üzerinden elde edeceği kamu payının düşmesidir. Beşinci ve son neden de, bankalar, firma ve hane halkları lehine olmak üzere, çeşitli muafiyet ve istisnaların kapsamının genişlemesi ve vergi oranlarında yapılan indirimlerdir.