Küçük adıyla bilinen İmam Nureddîn Hamza b. Turgut el-Aydînî'nin (Ö. 981) Muhtasaru Telhîsi'l-Miftâh isimli eserinin tahkik ve analizi

Bu araştırmada küçük adıyla bilinen İmam Nureddîn Hamza b. Turgut el-Aydînî'nin (ö. 981) Muthtasaru Telhîsi'l-Miftâh isimli eserinin tahkik ve analizi yapılmıştır. Şerhin önemi, belagat konusunda temel eserlerden sayılan Kazvînî'nin Telhîsu'l-miftâh isimli eserini aydınlatması sebebiyledir. Eser Kazvînî'nin kitabı üzerine yapılan önemli ihtisarlardandır. Şârih Hatîb Kazvînî'nin metodunu takip ederek kitabını meânî, beyân ve bedî şeklinde üç kısma ayırmıştır. Eser Osmanlı döneminde medreselerde okutulan temel belagat kitaplarındandır. Bu sebeple Türkiye'de birçok yazma eserler kütüphanelerinde bu eserin mahtût nüshaları bulunmaktadır. Eserde biyografi kaynaklarında hakkında fazla bilgi bulunmayan şârih hakkında da bilgi verilmiştir. Şarih Osmanlı Devleti'nin en gelişmiş dönemi olarak kabul edilen Kanuni Sultan Süleyman döneminde yaşamıştır. Bursa ve İstanbul'un prestijli medreselerinde hocalık yapmış, aynı zamanda fetva görevini de üstlenmiştir. Hamza Aydînî'nin ilmi hayatı ve biyografisi hakkında bilgi verilirken betimleyici tarihsel metot kullanılmıştır. nüshaların karşılaştırılması, doğru nüshanın tercihi konularında ise tahkik ve talik metodu tercih edilmiştir. Araştırmada farklı kütüphanelerde bulunan dört farklı mahtût nüsha esas alınmıştır. Eserdeki nakledilen görüşlerin asli kaynaklardaki yerleri gösterilmiş, âyet, hadis, şiir ve diğer nakillerin kaynakları tespit edilmiştir. Zaman zaman Aydînî'nin tercihlerini vuzuha kavuşturmak için bazı açıklamalar yapılmıştır. Araştırmada ulaşılan neticelerden önemlileri şunlardır: Aydînî'nin eseri, ibaresinin kolay, üslubunun basit olması sebebiyle öğrencilerin ezberlemesi için uygundur. Mesâlik isimli eserin mahtût halde 27 nüshası ve 70 şerhi bulunmaktadır. Şârih, 163 âyet, 141 beyit, 20 hadis ve 20 atasözüyle istişhâd etmiştir. Şârihin yaptığı açıklamalarda dini hassasiyeti bariz bir şekilde hissedilmektedir. Aydînî, Telhîsu'l-miftâh isimli eserin yazarı Kazvînî ve Miftâhu'l-ulûm isimli eserin yazarı Sekkâkî'nin görüşlerini zikretmeye önem vermiştir. Aynı şekilde konuyla ilgili diğer alimlerin görüşlerini nakledip, aralarında tercih yapmıştır. Edebi sanatlarla ilgili tartışmalı konulara değinmiş, kendi görüşünü belirtmiştir. Eserde belgatla ilgili birçok konuda nakiller bulunmakta, edebî nükteler ile derin tahliller yer almaktadır. Bu yönüyle şerh, İslam dil kütüphanesine güzel bir ektir. Eserde iktisâr ve icâz üslubu tercih edilmiş, itnâb ve ishâbtan uzak durulmuştur. Belagat ve lügatle ilgili tartışmalı konularda derin tahliller yapılmamıştır. Eser döneminin bilgi birikimi ve şârihin ilmi seviyesi ve özgün fikirlerine işaret etmektedir. Anahtar Kelimeler: Belagat, Telhîsu'l-miftâh, Turgut el-Aydînî, Nureddîn es-Sağîr, el-Mesâlik.