Lise öğrencilerinde internet bağımlılığının yordayıcıcları: Bir yapısal eşitlik modellemesi

Bu araştırmada, lise öğrencilerinde internet bağımlılığının görülme sıklığı ve sosyo-demografik değişkenlere göre anlamlı bir farklılık gösterip göstermediğinin belirlenmesi ile birlikte bilişsel davranışçı yaklaşıma dayalı internet bağımlılığı modelinin yapısal eşitlik modeli ile test edilmesi amaçlanmaktadır. Bu modelde internet kullanım süresi, psikopatoloji ve durumsal tetikleyicilerin işlevsel olmayan bilişler aracılığıyla lise öğrencilerinin internet bağımlılığı üzerindeki etkisi incelenmektedir. Betimsel yöntemli ilişkisel tarama modelli bir yordama çalışması niteliğinde olan bu araştırmada çok aşamalı örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Araştırmanın örneklemini İzmir ilinde 2017-2018 eğitim öğretim yılında 34 liseden seçilmiş 2197 öğrenci oluşturmaktadır. Araştırmaya katılan öğrenciler 14-19 yaş aralığında (x ̅= 16.03, SS = 1.06) olup % 26.7'si (n = 586) 9. sınıfa, % 24.5'i (n = 539) 10. sınıfa, % 23.5'i (n = 516) 11. sınıfa ve % 25.3'ü (n = 556) 12. sınıfa devam etmektedir. Araştırmada veri toplama aracı olarak İnternet Bağımlılık Ölçeği, İnternette Bilişsel Durum Ölçeği, Kısa Semptom Envanteri ve Durumsal Tetikleyiciler Değerlendirme Anketi ile Kişisel Bilgi Formu kullanılmıştır. Lise öğrencilerinde internet bağımlılığının görülme sıklığını belirlemek için frekans ve yüzde değerleri hesaplanmıştır. Sosyo-demografik değişkenlere göre internet bağımlılığının anlamlı bir farklılık gösterip göstermediğine yönelik bağımsız gruplar t testi ve tek yönlü ANOVA analizleri gerçekleştirilmiştir. Bilişsel davranışçı yaklaşıma dayalı internet bağımlılığı modelinde yer alan doğrudan ve dolaylı etkileri test etmek amacıyla yol analizi uygulanarak, elde edilen verinin oluşturulan model ile uyumluluğu Yapısal Eşitlik Modeliyle test edilmiştir. Araştırma sonucunda lise öğrencilerindeki internet bağımlılık oranının % 10.2 olduğu; internet kullanım süresi, internette gerçekleştirilen etkinlikler ve internete ulaşım araçlarına göre internet bağımlılık puan ortalamalarının anlamlı şekilde farklılaştığı, ancak cinsiyet ve yaşa göre anlamlı bir farklılaşmanın olmadığı bulunmuştur. Gerçekleştirilen Yapısal Eşitlik Modellemesinde internet kullanım süresi, durumsal tetikleyiciler, psikopatoloji ve işlevsel olmayan bilişlerin internet bağımlılığını yordadığı belirlenmiştir. Bununla birlikte durumsal tetikleyiciler ve internet kullanım süresinin internet bağımlılığını doğrudan yordadığı; psikopatolojinin ise doğrudan etkisinin yanı sıra işlevsel olmayan bilişlerin kısmi aracılığı ile de internet bağımlılığını yordadığı ve araştırmada test edilen modelin yeterli düzeyde uyum değerlerine sahip olduğu belirlenmiştir. Bu model ile lise öğrencilerindeki internet bağımlılığına ilişkin varyansın % 76'sı açıklanmıştır. Sonuç olarak lise öğrencilerindeki internet bağımlılığı, bilişsel davranışçı yaklaşıma dayalı internet bağımlılığı modeli ile önemli düzeyde açıklanmış ve bu problemin ortaya çıkmasında etkili olan faktörler bu araştırma kapsamında ortaya konmuştur. İnternet bağımlılığı üzerinde birden fazla faktörün etkisi ve bu faktörler arasındaki ilişkilerin rolü ilerideki araştırmalar için yol gösterici olabilir. Alanda internet bağımlılığını önleme ve müdahale programları oluşturulurken modelde yer alan faktörlerin ele alınması önerilmektedir.