Şeyh Vahdî er-Rûmî İbrahim b. Mustafa'nın (Ö. 1226) Muhtasaru'l-Muhtelif ve'l- Muhtelif fî Esmâi'ş-Şuarâ ve Elkâbihim isimli eseri) isimli eserinin tahkik ve analizi)"

Bu tezde Âmidî'nin (ö. 371) Muhtelif ve'l-Muhtelif isimli eserine Şeyh Vahdî er-Rûmî tarafından yapılan ihtisar çalışmasının tahkik ve analizi yapılmıştır. Eserde Arap şairlerin biyografileriyle ilgili yapılan en önemli çalışmalardan birinin ihtisarı yapılmıştır. Âmidî'nin kitabı konuyla ilgili yazılan en eski kaynak olarak kabul edilir. Ayrıca bazı şairlerinin biyografilerini sadece bu kitapta bulunmaktadır. Şeyh Vahdî, Âmidî'nin hatayla atladığı şairleri ilave etmiş, tashif ve tahriflerini düzeltmiştir. Araştırmada iki yazma nüsha kullanılmıştır. Bunlardan ilki Nuruosmaniye (Nr. 4983) diğeri ise Aşır Efendi (Nr. 439) kütüphanesinde yer almaktadır. Müellifin şahsi ve ilmi hayatı hakkında bilgi verilirken betimleyici tarihsel metot kullanılmıştır. Yazma nüshalardan hareketle metnin yazılması, harekelendirilmesi, nüshaların karşılaştırılması, görüşlerin asli kaynaklardaki yerlerinin gösterilmesinde talik ve tahkik yöntemi tercih edilmiştir. Araştırmada ulaşılan neticelerden önemlileri şunlardır: Vahdî Efendi birçok ilimle ilgili kitap yazan ansiklopedik alimlerdendir. Aralarında Âmidî'nin kitabının da olduğu birçok kitabı kısaltmayı başarabilen benzersiz bir zihniyetle tanınır. Vahdî Efendi sadece kitabı ihtisar edip, Âmidî'nin görüşlerine tabi olmamış, bazı şairlerin nesebi hakkında Âmidî'nin eserinde yer almayan bilgiler eklemiştir. Müellifin Âmidî'ye muhalefet ettiği fazla bilinmeyen içtihadları vardır. Bazı alimlerin görüşlerini benimseyerek kimi konularda Âmidî'ye muhalefet etmiştir. Bu durum görüş ayrılığı ve bakış açısı farklılığı olarak ifade edilebilir. Vahdî Efendi şairlerin hayatlarıyla ilgili nadir bilinen yorumlar ilave etmek için birçok konuda Âmidî dışındaki kaynaklara atıf yapmıştır. Lafzi farklılıklar, şairler hakkında yapılan yergi ve övgüler, fazilet ve haberlere işaret etme bu konulara örnek olarak verilebilir. Hayatları hakkında Arap Edebiyatı kitaplarında bilgi bulunan Cerîr, Cümeyl, Ümmü Kays, A'şî gibi meşhur şairlerin biyografileriyle ilgili detaylı bilgi vermeme hususunda Âmidî'ye tabi olmuştur. Şairlerin nesebini tashih ederken hatalar yapsa da bu, kitabın ilmî değerini azaltmaz. Vahdî Efendi'nin Âmidî'nin hatalarını düzeltmesi önemli bir araştırma ve inceleme konusudur. Anahtar Kelimeler: Arapça, el-Mü'telif ve'l-Muhtelif, Âmidî, Vahdî er-Rûmî, Tahkik.