Tefsirde usûl arayışları -erken ve klasik dönemin karakteristik metinleri bağlamında-

Modern dönemde ortaya çıkan Arapça ve Türkçe literatüre bakıldığında, erken ve klasik dönemde tefsirin diğer ilimlerden bağımsız ve müstakil bir usûl arayışının bulunmadığı kanaatinin hâkim olduğu görülmektedir. Ne var ki, erken ve klasik dönemde tefsirin kendine özgü bir usûl arayışının bulunup bulunmadığı sorgulamasının yalnızca Kur'ân ilimlerini konu edinen ve derleyen bazı klasik eserler üzerinden yapılması, meselenin sınırlı bir perspektiften analizini ifade etmektedir. Zira bu literatür, edebü'l-müfessir bahislerini hariç tutarsak, bize büyük oranda Kur'ân ve tefsir ilimlerine dair bilgi ve rivayet malzemesi sunmakla yetinmekte olup müstakil ilimleri usûl arayışı perspektifinden irdelememektedir. Oysa erken dönemden itibaren tefsir literatürüne bu zaviyeden bakıldığında gerek tefsir mukaddimelerinde gerekse müstakil eserlerde tefsir ilmine özgü usûl arayışının izlerine rastlanmaktadır. İlgili çalışmaların bir kısmında fıkıh, kelam gibi bazı formasyonlar eşliğinde usûl arayışına girildiği görülmekle birlikte bu arayışı tefsire özgü kılmaya çalışanların da bulunduğu fark edilmektedir. Bu çalışma bahsi geçen tespitlerden hareketle tefsirde usûl arayışının ortaya çıkışını hazırlayan tarihi etkenleri, süreç içerisinde gerçekleşen değişim-dönüşümleri ve usûl arayışlarının tefsire özgülük bağlamında kat ettiği mesafeyi karakteristik metinler özelinde tespit etmeyi amaçlamaktadır. Bu çerçevede öncelikle tefsirde usûl arayışlarının siyasî ve itikadi etkenleri irdelenmektedir. Akabinde muhalif grupların Kur'ân'ın yorumlama biçimlerine dair birbirine yönelttikleri eleştiriler incelenmektedir. Devamında müelliflerin usûl arayışında teorik açıdan yorum mekanizmaları üretmeleri ve pratik açıdan somut kaideler ortaya koymaları konusu analiz edilmektedir. Son olarak, söz konusu usûl arayışlarının tefsire özgülük bakımından başarısı denetlenmektedir. Neticede erken dönemden itibaren tefsire özgü usûl arayışlarının ortaya çıktığı tespit edilmektedir. Bu arayışların belirli seviyelerde mesafe kaydettiği net bir biçimde gözlenmektedir. Dolayısıyla bu tez çalışması, modern dönemdeki hâkim kanaatin aksine, mütekâmil seviyede olmasa da tefsire özgü usûl arayışlarının erken dönemden itibaren başladığını ortaya koymaktadır.